Woland

Nederlands > De personages > Hoofdpersonages > Woland

Rol

Woland wordt in het boek vaak een vreemdeling genoemd en wekt dubbele gevoelens op bij Ivan en Berlioz, zijn eerste contactpersonen in Moskou. En al gauw zal blijken waarom. Professor Woland is natuurlijk schijnheilig en sluw, maar ook edel en vrijgevig. De tegenstellingen in zijn persoonlijkheid komen ook tot uiting in zijn verschijning: «zijn groene linkeroog was volledig krankzinnig en zijn rechter zwart, leeg en dood». Hij beweerde erbij te zijn geweest toen Pontius Pilatus Jezus veroordeelde en voegde daaraan toe dat hij de toekomst kon voorspellen. De mensen in Moskou probeerden zijn bovennatuurlijke gaven te rationaliseren of anders belandden ze, zoals de meester en Ivan, in de psychiatrie.

Woland en zijn trawanten veroorzaakten een enorme chaos in Moskou. Ze organiseerden een show met zwarte magie in het Variété Theater, waar ze verrukkelijke nieuwe kleren gaven aan alle aanwezige vrouwen en geld uit het plafond lieten neerdwarrelen. Kort daarna liepen de vrouwen echter gillend door de straten, in ondergoed of helemaal naakt, en het geld dat er eerst authentiek uitzag was veranderd in gewoon papier. Op het bal van Satan laat Woland zijn vermomming als bezoekend professor vallen en toont hij dat hij de Duivel is. De dag na het bal rijden hij en zijn trawanten weg naar de onderwereld op gitzwarte hengsten.

Achtergronden

Woland is dus de mysterieuze vreemdeling en professor die Moskou bezoekt en alle gebeurtenissen in de roman aan het rollen brengt. Zijn afkomst is niet erg duidelijk. Bezdomny - pseudoniem voor de dichter Ivan - veronderstelde bij hun eerste ontmoeting aan de Patriarchvijver dat hij Duitser was. Maar het zou ook gewoon vreemdeling hebben kunnen betekend. Een buitenlander wordt in het Russisch tegenwoordig meestal aangeduid met het woord иностранец [inostranjets], maar vroeger werd het woord немец (nemets) gebruikt. Dat laatste had echter een dubbele betekenis, het betekende, naast buitenlander, ook Duitser. Wanneer Ivan in het eerste hoofdstuk dus aan Woland vraagt «Вы немец?», dan kan dat «bent u Duitser?» betekenen, maar net zo goed «bent u vreemdeling?». Немец [nemets] zou afgeleid zijn van het werkwoord неметь [nemet], dat verstommen betekent. Een nemets is dan een stomme, in de zin van iemand die geen Russisch spreekt.

De titel van het eerste hoofdstuk luidt «Никогда не разговаривайте с неизвестными» of «Praat nooit tegen vreemdelingen»... Vreemdelingen wekten in de Sovjetunie zowel nieuwsgierigheid als achterdocht op. Omdat ze zowel staan voor de schone schijn en de glamour van het buitenland, maar ook een risico op spionage.

Ook nu nog weten Russen vaak nog niet goed hoe ze op vreemdelingen moeten reageren. Zelfs in de miljoenenstad Moskou zijn er nog ontzettend veel mensen die alleen Russisch spreken en wanneer ze aangesproken worden door een buitenlander, zelfs als die gewoon om de weg vraagt, zich zonder één woord te zeggen afwenden en weglopen. Voor Belgen lijkt dat een vreemde reactie. In onze steden is het immers niet uitzonderlijk dat iemand je in een andere taal de weg vraagt en wanneer je een uurtje rijdt in om het even welke richting ben je in het buitenland. Vanuit Moskou echter moet je duizenden kilometer afleggen om mensen te ontmoeten die geen Russisch spreken, en de meeste Russen zijn nog nooit buiten Rusland - of tenminste buiten de vroegere Sovjetunie - geweest. In Rusland zal je ook zelden mensen met een zwarte huidskleur aantreffen. Wanneer een Moskoviet over een «zwarte» spreekt heeft hij het trouwens niet over iemand met een zwarte huidskleur, maar doelt hij op iemand met «zwart haar», iemand uit de Kaukasus dus.

De naam Woland is ook erg on-russisch. Het een variant van de naam van de duivel in Faust vanJohan Wolfgang von Goethe (1749-1842): de ridder Voland of Faland.

Sommigen zien Woland als een parodie op Josef Vissarionovitsj Stalin (1878-1953). En er zijn inderdaad enkele gelijkenissen. Net zoals Stalin Boelgakov spaarde maar anderen onverbiddellijk liet elimineren, spaart Woland de meester terwijl hij anderen straft. En Stalin werd in 1899 verwijderd uit het Russisch orthodoxe seminarie van Tbilisi, net zoals Satan, als gevallen engel, uit de hemel werd verbannen.

De eigenzinnige Oekraïense polemist Alfred Nikolajevitsj Barkov stelt dat Vladimir Iljitsj Lenin (1870-1924) model zou gestaan hebben voor Woland. De meester zou de Russische schrijver Maxim Gorki (1868-1936) zijn. En Margarita zou dan op haar beurt geïnspireerd geweest zijn op Maria Fjodorovna Joerkovskaja (1868-1953), een actrice van het Moskouse Kunsttheater MKhAT, die bekend werd onder het pseudoniem Maria Andrejeva. Zij was de minnares van Gorki. Margarita zou dan volgens Barkovs logica een prostituee geweest zijn die door Woland - als verpersoonlijking van Lenin - op hem zou afgestuurd geweest zijn.



Deze pagina delen |