De meester en Margarita - Michael Lockshin

Woland - De meester en Margarita - Michael Lockshin

Nederlands > Adaptaties > Films > Speelfilms > Michael Lockshin > Wat voorafging

Hoe alles begon

In oktober 2018 brachten we het nieuws over de Russische regisseur Nikolai Lebedev en zijn plannen om De meester en Margarita te verfilmen. Ondanks het feit dat dit project gesteund werd door enkele zwaargewichte uit de Russische film- en televisiewereld konden we toen toch niet nalaten om dit nieuws onder voorbehoud te brengen.

Terecht, zo bleek, want de Amerikaanse producenten Svetlana Migunova-Dali en Grace Loh, gesteund door David Lang, die de rechten voor een Engelstalige verfilming hadden verworven, eisten een schadevergoeding van Lebedevs productiemaatschappij Mars Media. Die was immers van plan om de film die Lebedev nog moest maken in het Engels te vertalen en in Engelstalige landen uit te brengen. Dat ging echter in tegen wat Sergej Sjilovski met Migunova-Dali en Loh had afgesproken, namelijk dat een parallelle Russischtalige filmbewerking wel mogelijk was; maar dat de makers ervan de film niet in het Engels mochten vertalen, zelfs niet met ondertitels.

Mars Media reageerde daarop door een rechtszaak in te spannen tegen Sergej Sjilovski en Daria Sjilovsskaja, waarin 115 miljoen roebel (1,24 miljoen euro) werd geëist omdat de filmrechten van De Meester en Margarita aan zowel hen als aan het Amerikaans bedrijf waren verkocht en het project door de claim uit de Verenigde Staten stilgevallen was. Het conflict werd uiteindelijk in april 2020 opgelost nadat de Sjilovski's hadden beloofd om «het grootste deel van het geld terug te betalen», wat blijkbaar ook gebeurde.

Exit van Nikolai Lebedev en intrede van Michael Lockshin

Een jaar na de verwikkelingen met Sjilovski, in april 2021, kondigde het productiehuis aan dat de plannen om de film te maken met Nikolai Lebedev werden opgeborgen. Volgens producent Ruben Disjdisjan lagen financieringsproblemen en de Covid-19 pandemie aan de basis van de beslissing.

Tegelijk liet Disjdisjan echter weten dat het project niet helemaal ter ziele was gegaan. Er werd gewerkt aan een film die de titel Woland zou krijgen, en die gerealiseerd zou worden door regisseur Michael Lockshin. die in 2020 zijn eerste speelfilm Серебряные коньки [Serebrjanye konki] of De zilveren schaatsen had gemaakt. Lockshin was zowel in de Verenigde Staten als in Rusland opgegroeid, en pendelde voor zijn werk tussen Moskou, Berlijn en Los Angeles. Hij had verder vooral ervaring met reclamefilms voor onder meer Nike en McDonalds.

Michael Lockshin

Het scenario van Woland werd geschreven door de Russische Roman Kantor. Het is niet echt een weergave van het verhaal van De meester en Margarita dat wij kennen, maar het werd er wel duidelijk door geïnspireerd. Het gaat over een beroemde schrijver die zich midden in een schandaal bevindt. Hij heeft een roman geschreven die verboden werd, en kort daarna wordt de première van zijn toneelstuk geannuleerd. Ondanks deze tegenslagen begint de schrijver aan een nieuwe roman, waarin Moskou wordt bezocht door een mysterieuze buitenlander met de naam Woland. Het doel van Woland is in eerste instantie om iedereen die de schrijver onrecht heeft aangedaan te straffen. Samen met zijn opvallende entourage doet hij dit soms komisch, soms gruwelijk. Tegelijk wordt de schrijver verliefd op Margarita. Zij is echter getrouwd en zoals hij al snel ontdekt, kan zij haar man nooit verlaten. Terwijl de wanhoop toeneemt, begint de schrijver zijn grip op de realiteit te verliezen en begint hij te geloven dat alleen Woland hem kan helpen om samen te zijn met Margarita.

De opnames

Aanvankelijk bestonden er twijfels of het deze keer echt tot een film zou komen. Mars Media is immers het productiebedrijf dat in augustus 2014 had aangekondigd dat het een ambitieuze tiendelige TV-reeks over Michail Boelgakov in voorbereiding had. De titel was Жизнь и искушения Михаила Булгакова [Zjizn i iskoesjenija Michaila Boelgakova] of Het leven en de verleidingen van Michail Boelgakov, en de hierboven vermelde Ruben Disjdisjan, die ook het nieuws van Woland wereldkundig maakte, zou toen één van de producenten van de reeks worden. Maar er kwam niets van in huis.

Maar de opnames van Woland begonnen toch op 5 juli 2021, en er werd aangekondigd dat de film op 1 januari 2023 in première zou gaan. Het was de bedoeling geweest om de namen van de acteurs nog even geheim te houden, maar enkele weken vóór het begin van de opnames, op 19 mei 2021, werden ze ongewild toch reeds onthuldop een evenement van het Russische Filmfonds. Door een technische fout waren de microfoons niet uitgeschakeld toen ze aan een select gezelschap achter de schermen werden bekendgemaakt. Een dag later kon het productiebedrijf Mars Media niets anders doen dan de groeiende geruchten te bevestigen. De rollen van de meester en Margarita zouden worden vertolkt door ht echtpaar Jevgeni Tsyganov en Julia Snigir. Tsyganov was reeds internationaal bekend door zijn rol in de film Mermaids van Anna Melikian uit 2007. Sngir werd bekend door hoofdrollen in onder meer de televisiereeksen Katerina de Grote in 2015, en Langs de lijdensweg in 2017.

Op 22 juli 2021 maakte de Hollywood-nieuwswebsite Deadline bekend dat de Duitse acteur August Diehl de rol van Woland ging spelen. Diehl staat bekend om zijn rollen in Inglorious Bastards, geregisseerd door Quentin Tarantino in 2009, The Young Karl Marx, geregisseerd door Raoul Peck in 2017, en A Hidden Life, geregisseerd door Terrence Malick in 2019.

Voor de kater Behemoth wilde het productiehuis een driedimensionele animatie realiseren met gebruik van de technologieën die in 2019 door Disney werden gebruikt voor de remake van The Lion King.

Nikolai Lebedev, die het oorspronkelijke script schreef van de film (die toen nog De meester en Margarita ging heten), maar die onverwacht een andere film moest maken, gaf commentaar op de onverwachte wending van de gebeurtenissen en kon daarbij zijn ontgoocheling niet helemaal verbergen: «Dit project was een belangrijk deel van mijn leven. Ik heb met hart en ziel gewerkt aan de ontwikkeling ervan en ik betreur het ten zeerste dat ik het om redenen die buiten mijn macht lagen niet kon afmaken. Maar zoals François Truffaut ooit zei: ‘De geschiedenis van de cinema zit vol pijnlijke teleurstellingen’. Laten we verder gaan».

Op 8 november 2021 kondigde actrice Julia Snigir op haar Instagram account aan dat de opnames voor de film voltooid waren, en op 20 januari 2022 maakte de Russische afdeling van Universal Pictures International en Mars Media bekend dat ze een overeenkomst hadden getekend waarin werd bepaald dat UPI zou optreden als distributeur van de film.

Op 9 februari 2021 lanceerde het bedrijf een trailer van de film die u hieronder kan zien met Nederlandse ondertitels.

Perikelen bij de voltooiing

Op 24 februari 2022 begon de grootschalige invasie van Oekraïne door Russische troepen. Dat zou in meer dan één opzicht een invloed hebben op de afwerking en verspreding van Lockshins film.

Op 20 juli 2022 werd aangekondigd dat het uitbrengen van de film gepland stond voor mei 2023 vanwege «productievertragingen».

In augustus 2022 werd gemeld dat de film vast zat in de postproductie, omdat Universal Pictures zich had teruggetrokken uit Rusland vanwege de invasie van Oekraïne en dat het door het Kremlin gecontroleerde Фонд Кино [Fond Kino] of het Federale Fonds voor economische en sociale steun voor de Russische cinematografie weigerde om verdere financiering te verstrekken. Deze weigering had dan weer te maken met de houding van regisseur Michael Lockshin tegenover de Russische invasie in Oekraïne.

In maart 2022 keurde de Russische Doema immers een wet goed die «de verspreiding van desinformatie» straft. Wie het woord «oorlog» gebruikt in plaats van de officiële term «Speciale militaire interventie in Oekraïne» riskeert 15 jaar gevangenisstraf. Het intrekken van het postproductiebudget van de film gebeurde kort nadat Michael Lockshin gehoord had dat de regering schermafdrukken van zijn Instagram profiel had, waarop hij westerse berichtgeving over de oorlog had geplaatst. Ook op zijn Facebook pagina had hij berichten gepubliceerd over de gruweldaden van de Russische militairen in Oekraïne. Daardoor werd het lot van zijn film Woland - die zelf deels over censuur gaat - onzeker. Door het stopzetten van de financiering konden immers de dure speciale effecten zoals de sprekende kat niet gerealiseerd worden. «Dus nu worden we niet alleen in het Westen, maar ook in Rusland zelf gecensureerd,» zei Lockshin, en hij hield het daar niet bij.

Lockshin had immers ook gezegd dat hij blij was dat het Filmfestival van Cannes de film Жена Чайковского [Zjena Tsjaikovskovo] of De vrouw van Tsjaikovski van Kirill Serebrennikov voor de competitie had geaccepteerd. Serebrennikov, bekend van producties die vaak direct verband houden met politieke thema's, werd in augustus 2017 gearresteerd op grond van geënsceneerde beschuldigingen. Het verhaal daarover kan u elders op deze website lezen. Blijkbaar kon het Kremlin deze steun van Lockshin aan Serebrennikov niet waarderen.

Het productiehuis Mars Media verzekerde dat, ondanks alles, de film in augustus 2023 in première zou gaan en lanceerde een nieuwe trailer. Meteen lieten ze ook weten dat de titel veranderd werd. Woland werd nu gewoon De meester en Margarita. Dat zou bedoeld zijn om «de kracht en geest van de roman te combineren met het verhaal dat we het publiek in onze film willen vertellen». Er werd bevestigd dat de film nog in 2023 zou uitkomen, maar een exacte datum kon nog niet worden gegeven.

Op 11 juli 2023 bleek dat het feit dat regisseur Michael Lockshin zich duidelijk heeft uitgesproken tegen de oorlog in Oektaïne de productiemaatschappij parten bleef spelen. Ze lieten ze weten dat de film zou verdeeld worden door Атмосфера кино [Atmosfera Kino], maar het uitbrengen werd nog maar eens verdaagd: het zou nu 25 januari 2024 worden.

25 januari 2024

Op 25 jnuari 2024 werd dan inderdaad de film De meester en Margarita van Michael Lockshin voor het eerst vertoond in de Russische bioscopen. U kan er alles over lezen door op de onderstaande link te klikken.

Klik hier om alles te lezen over deze film

Problemen bij de internationale verdeling

Op 1 mei 2025 werd de film uitgebracht In Duitsland en Oostenrijk, en op 5 juni 2025 ook in Italië.

Maar toen het distributiebedrijf Luminosity Pictures ook een Engelstalige versie wilde uitbrengen om te vertonen in het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten. wilden Svetlana Migunova-Dali en Grace Loh dit voorkomen en slaagden ze erin de première tegen te houden, ook al hadden ze zelf nog geen halve seconde hadden gefilmd van hun project.

Op 11 februari 2025 reageerde Luminosity Pictures met het inleiden van een rechtszaak tegen het duo bij de California Central District Court om hun blokkade op te heffen.

Klik hier om het verloop van de rechtszaak te volgen

De impact van de uitspraak van de rechtbank zal breder zijn dan alleen de belangen van de distributeur. In de argumentatie van Luminosity Pictures wordt immers gesteld dat de roman De meester en Margarita tot het publieke domein behoort en dat daarom niemand er rechten op kan claimen. Als de rechtbank deze redenering volgt, zou iedereen die in de toekomst nog een bewerking van de roman wil maken - film, theater, opera of wat dan ook - definitief bevrijd zijn van de verstikkende claims van Sergej Sjilovski, Boelgakovs zelfverklaarde «kleinzoon».

Klik hier om meer te lezen over Sergej Sjilovski

Werd het scenario gestolen?

In 2021, toen de film nog Woland als titel had, en toen Nikolaj Lebedev als regisseur vervangen werd door Michael Lockshin, deelde co-producent Ruben Disjdisjan mee dat het scenario van Woland werd geschreven door de Russische Roman Sergejevitsj Kantor. Maar daar zijn later twijfels over opgedoken.

Kort na de première verscheen op de sociale media een verontwaardigde reactie op de film van de hand van Elena Youschenko. Youschenko had De meester en Margarita als diplomaproject in het Engels vertaald. 15 jaar en 8 revisies later publiceerde zij in 2021 haar vertaling in eigen beheer. In 1919 beschreef zij haar ervaringen hiermee in een essay onder de titel Peculiarities of translation «Master and Margarita» (Bijzonderheden bij het vertalen van «De meester en Margarita»). Op sociale media publiceert zij regelmatig haar eigenzinnige maar originele kijk op de roman, op de auteur en op de meningen van anderen hierover.

In haar reactie op de film vertelt Youschenko op 13 februari 2024 dat zij in 2019 reeds het scenario voor deze film geschreven had en beschuldigde ze de makers, en met name co-producent Leonard Blavatnik ervan dat hij haar scenario gestolen heeft:

«In 2020 kwam ik in contact met Leonard Blavatnik, die […] hoofdproducent was van de mogelijke film van Baz Luhrmann. De grote regisseur besloot echter om het scenario niet zelf te schrijven, zoals hij anders altijd deed.

Aanvankelijk kreeg ik een e-mail van Blavatnik met de vraag om hem binnen drie maanden te herinneren aan mijn werk. Drie maanden later schreef zijn assistent Danny Cohen mij om mijn script te vragen om het te evalueren.

Zoals je begrijpt heeft niemand mij ooit feedback gegeven, omdat mijn script beschermd is door ID, zowel door WGA (Writers Guild of America) als door de Library of Congress. Dus elke kopie of reproductie van welk deel van mijn werk ook op het grondgebied van de Verenigde Staten is uitgesloten. Er bestaat echter geen auteursrecht op het grondgebied van Rusland en je zal nooit kunnen bewijzen dat zelfs ook maar een uittreksel op het scherm werd bewerkt, ook niet indien bevoegde professionals tot die conclusie komen».

Op 1 mei 2024 vervolgde ze: «Ik heb het nauwelijks mogelijk gemaakt om nog een film te produceren onder de titel ‘De meester en Margarita’. Hoewel het niet werd beschermd is door Russische wetten op het gebied van cinematografie, omdat ik geen flauw idee had hoe de producenten tot hun besluit kwamen om mijn Engelse scenario in Rusland te laten gebruiken door een Engelssprekende regisseur».

Ik weet niet of Elena Youschenko nog verder actie gaat nemen, en welk gevolg dit zou kunnen hebben op een mogelijke distributie van de film buiten de landen van de voormalige Sovjet-Unie. In elk geval wordt u hier op de hoogte gehouden van mogelijke nieuwe ontwikkelingen.