Alfred Barkov

Nederlands > De roman > Interpretaties > Alfred Barkov

De meeste lezers van De meester en Margarita zijn het erover eens dat Boelgakov zelf model stond voor de meester, en dat zijn derde echtgenote Elena Sergejevna de inspiratiebron was voor de figuur van Margarita. Maar bolgens de Oekraïense filoloog en radioamateur Alfred Nikolajevitsj Barkov is deze opvatting grondig fout. Hij geeft overigens in het algemeen een zeer eigen en hoogst gedetailleerde visie op het boek.

De polemist Alfred Barkov publiceerde in 1994 een boek van bijna 300 pagina's met als titel Роман Михаила Булгакова "Мастер и Маргарита": альтернативное прочтение of Michail Boelgakovs roman De meester en Margarita: een alternatieve lezing, een krachttoer die hij in 1996 nog eens overdeed met Роман М.А. Булгакова 'Мастер и Маргарита': верновеч-ная любовь или литературная мистификация? of M.A. Boelgakovs roman De meester en Margarita: een eeuwigdurende liefde of een literaire mystificatie?. In beide essays ging hij hevig tekeer tegen de volgens hem foutieve opvatting dat Boelgakov zichzelf als de meester zag, en Elena Sergejevna als Margarita. Volgens Barkov zou deze interpretatie niet stroken met de ware inhoud van het boek en met de echte bedoeling van de schrijver. Meer nog, hij verwerpt deze opvatting als misleidend en vals, en noemt ze zelfs een traditionele pro-Sovjet en pro-Stalin voorstelling.

Barkov was met deze eigenzinnige opstelling niet aan zijn proefstuk toe. Hij polemiseerde ook hevig over de ware inhoud van de toneelstukken Hamlet van William Shakespeare en Evgeny Onegin van Aleksandr Poesjkin, en nam daar met even grote stelligheid standpunten in die zwaar indruisten tegen de klassieke opvattingen. Daarnaast zindert zijn publieke twist met schaakgrootmeester Garry Kasparov over intelligentie en intellect vandaag nog steeds na op vele Oekraïense internetpagina's.

Voor wat De meester en Margarita betreft stelt Barkov dat de verschillende studies over Boelgakov de vele subtiele hints naar reële situaties in de roman niet zien of bewust negeren, en dat ze bijgevolg de echte satire niet vatten. Volgens Barkov kunnen zeker de niet-Russen de satire nooit vatten omdat de hints zo subtiel zijn dat ze in de vertalingen sowieso wegvallen. Barkovs eigen woordgebruik in zijn werken was alvast niet erg subtiel. Wie met hem van mening verschilde noemde hij «pretentieus» en «misleidend», en zijn eigen interpretatie bedacht hij op de Engelse versie van zijn website met de zelfzekere titel the true content (de ware inhoud). Niet echt geremd door enige bescheidenheid voegde hij daaraan toe: «Eigenlijk is dit het allereerste werk dat een poging onderneemt om de geheime sleutel van de innerlijke structuur van de meesterwerken van Shakespeare, Poesjkin en Boelgakov te onthullen». Het is maar dat u het weet.

Barkov stelt dat De meester en Margarita een parodie is op het toneelstuk Faust en de Stad, een stuk dat geschreven werd door Anatolij Vasiljevitsj Loenatsjarskij (1875-1933), die van 1917 tot 1929 Volkscommissaris voor Onderwijs, Voorlichting en Wetenschappen was in de Sovjetunie. In Faust en de Stad schetst Loenatsjarski een interessant vervolg op het bekende Faustverhaal van Goethe. Hij vertrekt van de laatste scène in de tragedie van Goethe en toont Faust als de verlichte heerser over het land dat hij op de zee heeft heroverd. Het volk onder de voogdij van Faust is rijp om zich te bevrijden van het despotisme, en er breekt dus een revolutie uit. Faust is blij met die ontwikkeling want hij ziet daarin de realisatie van een oude droom - een vrij volk in een vrije wereld. Loenatsjarskij tekent een sociale revolutie als het begin van een nieuwe historische periode.

Ondanks die hulde aan de vrijheid in zijn toneelstuk was het Loenatsjarski die als Volkscommissaris de eerste vormen van georganiseerde censuur in de Sovjetunie introduceerde en zich ontpopte als een vurig tegenstander van Boelgakov. In 1928 hield hij een toespraak voor het Centraal Comité van de Communistische Partij waarin hij Boelgakov bestempelde als de ergste anti-Sovjet auteur. Volgens Barkov stond Loenatsjarski model voor twee personages in De meester en Margarita: enerzijds voor de criticus Latoenski, en anderzijds voor Arkadi Semplejarov, de zelfvoldane directeur van de Akkoestische Commissie der Moskouse Schouwburgen.

Barkov beschrijft nog veel meer prototypes uit de roman en concentreert er heel wat rond het Moskouse Kunsttheater, het MKHAT. Het MKHAT zelf situeert hij als prototype van het Variété Theater, hoewel de Moskouse Music Hall, die zich vlak naast Bolsjaja Sadovaja nummer 10 bevond, beter overeenstemt met de beschrijvingen in de roman. In de figuren van Grigori Rimski en Ivan Varenoecha ziet hij respectievellijk Konstantin Stanislavskij (1863–1938) en Vladimir Nemirovitsj-Dantsjenko (1859–1943), de twee stichters van het MKHAT. Korovjev zou dan weer een parodie zijn op Vasilij Ivanovitsj Katsjalov (1875-1948), een acteur van het MKHAT, en Hella zou ontleend zijn aan Olga Sergejevna Boksjanskaja (1891-1948). Olga Sergejevna was de zus van Boelgakovs echtgenote Elena Sergejevna en zij was ook de persoonlijke secretaresse van MKHAT-directeur Vladimir Nemirovitsj-Dansjenko. Boelgakov kwam niet steeds goed overeen met zijn schoonzus, maar zij heeft toch een groot stuk van De meester en Margarita uitgetypt in de lente van 1938.

Iedereen heeft natuurlijk recht op een eigen opinie, ook Alfred Nikolajevitsj Barkov. Andere analysten suggereren andere prototypes voor dezelfde personages, maar dat hoeft helemaal geen verbazing te wekken - het is niet meer dan normaal dat in een satire waar een systeem wordt gehekeld, verschillende kenmerken van verschillende vertegenwoordigers van dat systeem in één personage worden gebundeld. Al lijkt het soms wel alsof Barkov gewoon alle eerdere interpretaties wil tegenspreken, gewoon omwille van het principe.

De wijze waarop Barkov de tekst van De meester en Margarita ontleedt om tot zijn conclusies te komen doet soms wat vreemd aan, al lijkt het mij de moeite waard om er even kennis mee te maken.

Barkov voert bijvoorbeeld een eindeloos lang betoog om te bewijzen dat het personage Korovjev de verteller van De meester en Margarita is. Je zou je kunnen afvragen waarom hij daar zoveel moeite voor doet, maar dat komt later aan de orde. Laten we eerst even één van de vele redeneringen van Barkovs bekijken terillustratie. Het is een willekeurige greep uit het materiaal. Barkov verwijst naar de passage waarin de meester aan Ivan het verhaal vertelt van zijn ontluikende liefde. Hij stelt vast dat, op één en dezelfde pagina, drie opeenvolgende alinea's met ongeveer dezelfde woorden beginnen. In de Nederlandse vertaling klinken ze als volgt:«Ivan vernam verder dat de meester en de onbekende vrouw…», «Ivan vernam dat de gast en diens maîtresse…» en «Ivan vernam ook uit het relaas van zijn gast hoe de verliefden…». Barkov noemt dit soort van herhalingen een stijlfout. En één die kan tellen want, indien de verteller Boelgakov zelf was, dan zou ze volgens Barkov niet minder dan een «artistieke catastrofe» zijn, en dat weigert hij te geloven. Boelgakov kan volgens Barkov die stijlfout daar dus alleen met opzet geplaatst hebben, en hij ze kan dus alleen maar in de mond hebben willen leggen van iemand van een lager niveau maar die toch, door de veelheid aan informatie die hem bekend is, dicht genoeg bij de leidende figuur van het boek moet staan. Korovjev dus, één van de handlangers van Woland.

En zo sprokkelt Barkov op een nogal selectieve wijze nog méér uitspraken en fragmenten uit de tekst van de roman. Maar waarom doet hij dat? Wel, met deze citaten wil Barkov een zogenaamde taalzone afbakenen. Dat is een relatief homogeen en coherent geheel van fragmenten met hetzelfde niveau van woordkeuze, stijlelementen en grammaticakarakteristieken. En, het moet gezegd, de verzameling die hij heeft aangelegd om de taalzone van de verteller af te bakenen, stemt aardig overeen met de taalzone van Korovjev. Tenminste, in sommige fragmenten. Want er zijn ook heel wat passages waarin de verteller wel degelijk getuigt van een hoger niveau, maar die neemt Barkov gemakshalve niet op. Hij doet dus veel moeite om te bewijzen dat Korovjev de verteller is. Hij besteedt er bijna het volledige tweede kwart van zijn 298 pagina's tellend betoog aan. Je zou je kunnen afvragen waarom, maar dat wordt straks wel duidelijk. Laten we eerst even kijken naar zijn andere verwijzingen.

Vladimir Lenin zelf zou volgens Barkov model hebben gestaan voor het personage van Woland. Hoewel niet duidelijk is waarom, verwijst hij daarbij naar andere professoren in vorige romans van Boelgakov zoals De eieren der Rampp-spoed en Hondehart, en verder naar tientallen andere details zoals het feit dat Woland het moeilijk zou gehad hebben om de letter «V» uit te spreken, een spraakgebrek waaraan ook Lenin zou geleden hebben. Spraakgebrek? Wel... daar kom ik ook straks op terug.

Volgens Barkov was de Russische schrijver Maksim Gorkij (1868-1936) - pseudoniem voor Aleksej Maksimovitsj Pesjkov - de inspiratiebron voor de figuur van de meester. Gorkij, die een tjid als banneling in Italië had doorgebracht, was door Stalin teruggehaald en benoemd als de eerste voorzitter van de pas opgerichte Союз Советских Писателей (Sojoez Sovjetskich Pisatelej) of Bond van Sovjet Schrijvers. Die was in 1932 opgericht en alle andere schrijversgroepen - onder meer de Российская Ассоциация Пролетарских Писателей (RAPP) of Russische Associatie van Proletarische Schrijvers - werden toen opgeheven. Het lidmaatschap stond open voor alle schrijvers - ook critici en vertalers - die «streefden naar de realisering van de socialistische werkelijkheid». Ook niet-partijleden kwamen in aanmerking als zogenaamde попутчики (popoetsjiki) of medereizigers. Op het eerste congres, in 1934, werd het Sociaal Realisme als de enige essentiële artistieke werkwijze geproclameerd. Vanaf 1934-1935 werd het voor niet-leden haast onmogelijk om nog iets gepubliceerd te krijgen. Tot aan zijn dood in 1936 werd Gorkij door de communistische partijkrant Pravda steevast meester genoemd.

In het verlengde van deze opvatting was Margarita volgens Barkov dan een prostituee, ingehuurd door «duistere machten» om de meester te verleiden. Voor deze thesis verwijst Barkov naar Maria Fjodorovna Joerkovskaja (1868-1953), een actrice van het MKHAT die optrad onder het pseudoniem Maria Andrejeva. Vóór de revolutie, toen de bolsjevieken nog ondergronds opereerden, was zij een assistente van Vladimir Lenin, zo'n beetje als Hella voor Woland in de roman. Van 1918 tot 1921 was Maria Andrejeva Commissaris voor Theaters en Publieke Vertoningen in Petrograd, en van 1931 tot 1948 was ze directeur van het Huis van Wetenschappers in Moskou. Het zou op Lenins bevel geweest zijn dat Maria Andrejeva de getalenteerde schrijver Gorki «recruteerde» om de bolseviekjen te dienen. Alfred Barkov was niet echt dol op Maria Andrejeva, getuige daarvan zijn opmerking: «Toen deze mooie vrouw veertien jaar oud was, vermaakte zij zichzelf met het oversnijden van kelen van katten».

Ook voor Margarita had Barkov het ook niet zo erg. Zij zou, volgens hem, de meester hebben verraden aan de geheime politie, net zoals de prostituee Niza in het Bijbels verhaal Jehoeda naar zijn moordenaars lokte. Hij baseert zich daarvoor op het feit dat, op een bepaald moment, Margarita de meester verlaat met de mededeling dat er «op haar gewacht werd en dat ze moest wijken voor de noodzaak», en dat hij nadien gearresteerd werd. Volgens Barkov is het «al te duidelijk dat Boelgakov hiermee een contact met de geheime politie beschreef, en dat Margarita de meester verraden heeft bij de mensen die hem arresteerden». Gemakshalve vergeet Barkov hierbij dat Boelgakov in de roman zelf onthult dat de meester niet door Margarita aangegeven werd, maar wel door Aloisi Mogarytsj, de «vriend» van de meester die een oogje had op zijn souterrain, en die hiervoor door Woland ter verantwoording geroepen werd. En hier wordt dan duidelijk hoe handig het is om Korovjev als verteller van het boek te identificeren. Want als deze handlanger van de Duivel, die niet wars is van een leugentje meer of minder, de verteller is, dan kunnen passages die niet passen in de theorie van Alfred Barkov - en zo zijn er nogal wat - iets makkelijker kunnen worden betiteld als pogingen van een geboren leugenaar om de waarheid te verhullen. «Net zoals dat ook het geval is bij Shakespeare en Poesjkin», zo schrijft Barkov, «is de vooringenomen taal van de verteller bewust bedoeld om de lezers te indoctrineren met een valse waarneming van de 'ware' inhoud». Tja...

Maar goed, wat heeft Barkov nog ontdekt? Wel, Mattheüs Levi zou zijn geïnspireerd door Leo Tolstoj en Boelgakov zou zichzelf wel degelijk in de roman een rol toebedeeld hebben. Niet als de meester echter, maar als Ivan Bezdomny. Boelgakov zou immers in de jaren '20 en '30 verslaafd geweest zijn aan morfine, en zijn derde vrouw Elena Sergevjena zou hem geholpen hebben om aan de drugs te komen. Het bezoek van de meester - Lenin dus - aan Ivan - Boelgakov dus - zou dan een allegorie zijn van een brainwashing. Dat zou meteen ook een verklaring zijn waarom de meester beschikte over de sleutels van het ziekenhuis. De duistere macht zelf zou de meester naar Ivan gestuurd hebben. Barkov onderbouwt deze theorie onder meer door hints die Boelgakov zelf in de tekst zou verweven hebben. Eén ervan is dat, vóór zijn injectie, Ivan steeds met naam en patronymicum - de respectvolle Russische beleefdheidsvorm - wordt genoemd, maar daarna wordt hij Ivanoesjka genoemd, de dommerik, de nar, het voorwerp van spot.

Om nog even verder te gaan met Elena Sergevjena: volgens Barkov zou zij een informante geweest zijn van de geheime politie die over Boelgakov moest rapporteren. Hij concludeert dit, zij het ook weer onrechtstreeks, uit verslagen van de geheime politie die later openbaar weden gemaakt.

Het is natuurlijk interessant om te zien hoe iemand door intens speurwerk, en vaak in zéér kleine details, aanwijzingen vindt om een bepaalde stelling te verdedigen. Maar de vraag is of je op zo'n detailniveau door de bomen het bos nog ziet en vooral, of je daardoor de meer zichtbare aanwijzingen, die minder kronkelingen vragen om ze in het geheel te doen passen, niet over het hoofd ziet of, erger nog, bewust negeert. Alfred Nikolajevitsj Barkov heeft met zijn stellingen veel Russische literatuuronderzoekers tegen zich in het harnas gejaagd. Op zich niet erg, natuurlijk, want wie niet af en toe wakker geschud wordt blijft niet alert.

Maar het risico bestaat dat volslagen onzin voor waar wordt overgenomen. In sommige bijdragen over Boelgakov op Wikipedia wordt Barkov als een betrouwbare wetenschappelijke referentie voorgesteld, en op de website van de BBC - de respectabele Britse openbare omroep - wordt expliciet naar Barkov verwezen om te stellen dat de figuur van Woland gebaseerd is op Lenin met de volgende verantwoording: «Niet alleen heeft Woland [...] een baard, hij heeft het ook moeilijk om de letter «V» uit te spreken, een spraakgebrek waar ook Lenin aan leed». Nou... een baard? Eén van de eerste dingen die Boelgakov over Woland schrijft is dat hij выбрит гладко is of, in het Nederlands, glad geschoren. En wat dat spraakgebrek betreft: in het Russisch wordt Woland als Воланд geschreven. Dat kan als Woland worden getranslittereerd, maar even goed als Voland. Het hangt dus maar van de vertaler af of Woland volgens de BBC in het Engels een spraakgebrek heeft.

In november 2003 beloofde Barkov zijn best te doen om de oorspronkelijk Russische tekst van zijn onthullingen in het Engels op het internet te publiceren. Hij zal zijn belofte nooit kunnen waarmaken, Toen ik in 2004 in Oekraïne was en hem probeerde te contacteren, vernam ik dat hij eerder dat jaar, op 4 januari, was overleden.

Het moge duidelijk zijn dat ik de meeste stellingen van Alfred Barkov niet onderschrijf. Maar, zoals Evelyn Beatrice Hall (1868-1939) al zei: ik ga niet akkoord met wat hij zegt, maar ik zal totterdood zijn recht verdedigen om het te zeggen. Dus heb ik, aangezien de teksten van Barkov na zijn dood één na één van het internet aan het verdwijnen zijn, de moeite genomen om ze opnieuw samen te stellen, en ze ter beschikking te stellen in de archieven van deze website.

De Russische tekst van het eerste essay
Een gedeeltelijke Engelse vertaling van het eerste essay
De Russische tekst van het tweede essay
Een Engelse samenvatting van het tweede essay

Bron - Alfred Nikolajevtisj Barkov, Роман Михаила Булгакова "Мастер и Маргарита": альтернативное прочтение, Tekhna, Kiev, 1994, 298 p. - ISBN 5770770643.



Deze pagina delen |