Pontius Pilatus

De titel van het hoofdstuk

In 1998 maakte de rock band Pearl Jam uit Seattle de song Pilate, geïnspireerd door dit hoofdstuk.

Judea

Judea is het zuidelijk deel van Palestina, dat door Rome onderworpen werd in 65 BC. Het werd genoemd naar Judah, de vierde zoon van Jacob. In het jaar 6 werd het een Romeinse provincie. De zetel van de procurator was gevestigd in Caesarea.

Pontius Pilatus

Pontius Pilatus was de 5de Romeinse procurator - of landvoogd - van Judea van ongeveer 26 to 56. Naast wat er in de Evangeliën geschreven is, is haast niets van hem bekend. Alleen Tacitus vermeldt hem kort. Boelgakov haalde de details voor zijn portrettering van de procurator bij de in het eerste hoofdstuk reeds vermelde David Strauss (1808-1874), maar ook uit Life of Christ van de Deken van de Canterbury Cathedral, Frederic Farrar (1851-1905), en Vie de Jésus van de Franse historicus Ernest Renan (1825-1892). Renan zette Jezus neer als mens, een beetje op een zoetelijke manier, als iemand met weliswaar revolutionaire ideeën, maar toch ook als een zwak mens.

Ecce homo door Antonio Ciseri
Ecce Home door Antonio Ciseri

In de sectie Archieven van de Master & Margarita website kan u zowel Life of Christ van Frederic Farrar als Vie de Jésus van Ernest Renan gratis downloaden

Herodes de Grote

Herodes de Grote (?75 BC-04), was de tetrarch in Judea die voor bewezen diensten door de Romeinen beloond werd met het koningsschap, een eer die ook aan zijn zoon en kleinzoon te beurt vielen. In een tetrarchie wordt een rijk in vier gebieden opgedeeld, die elk onder het gezag van een tetrarch vallen. Volgens het Nieuwe Testament organiseerde Herodes de Grote de moord op de Onnozele Kinderen toen hij vernam dat de Messias - de toekomstige «Koning der Joden» - geboren was. Een betere vertaling zou overigens kunnen zijn: «Koning der Judeërs», want hij werd eerder geëxecuteerd voor zijn invloed op Judea dan omwille van zijn religieuze opvattingen.

De moord op de Onnozele Kinderen door Pieter Brueghel
De moord op de Onnozele Kinderen door Pieter Brueghel

Herodes was dol op gebouwen in Romeinse stijl. Dat zag je vooral terug in de paleizen en burchten die hij in Jeruzalem liet bouwen, maar ook in de stad Caesarea die hij bouwde aan de kust van de Middellandse Zee. Volgens het Pilatusverhaal van de meester was Caesaria de geliefkoosde verblijfplaats van Pontius Pilatus.

Het twaalfde Fulminatalegioen

Het twaalfde legioen, Legio XII, was nog door Julius Caesar (100 BC-44 BC) opgericht in 58 BC en vergezelde hem in de Gallische oorlogen tot 49 BC. Het embleem van het legioen was een bliksemschicht, vandaar de naam Fulminata - bliksemschicht is fulmen in het Latijn. Andere namen die aan het twaalfde legioen gegeven werden waren Paterna, Victrix, Antiqua, Certa Constans, en Galliena. Boelgakov had die naam gevonden in het boek L'Antéchrist (De Antichrist), een ander werk van Ernest Renan (1823-1892) en schreef de aantekening «12-й Fulminata» [12de Fulminata] in zijn notitieboek.

Jersjalajim

Boelgakov gebruikt voor de naam van de stad Jeruzalem een alternatieve transliteratie van het Hebreeuws ירושלים (Jeroesjalajim). Ook op andere plaatsen verkoos Boelgakov het afstandelijk effect van deze alternatieven: Jesjoea voor Jezus, Ha-Notsri voor Nazareth en Jehoeda Karioth voor Judas Iscariot.

O goden, o goden, waarom straft gij mij zo?

Deze, of een gelijkaardige uitroep, komt nog negen keer voor in De meester en Margarita, als een leitmotiv. De woorden komen uit de opera Aïda van Giuseppe Verdi (1813-1901), waar Boelgakov vaak ging naar kijken, en die hij in meerdere van zijn werken citeerde.

Luister hier naar het leitmotiv van Aïda.

Galilea

Galilea is het noordelijk deel van Palestina. Het is een vruchtbare streek met als hoofdstad Tiberias aan het Meer van Galilea, ook wel Meer van Kinneret of Meer van Genezareth genoemd.

De tetrarch

In die tijd werd Galilea bestuurd door de tetrarch Herodes Antipas (20 BC-30), zoon van Herodes de Grote (73 BC-4BC). Een tetrarch - een viervorst - is de heerser over een vierde deel van het grondgebied. In de eerste eeuw van onze tijdrekening gebruikten de Romeinen deze term echter ook om de vorst van een klein deelgebied van hun uitgestrekte rijk aan te duiden.

Herodes Antipas liet Johannes de Doper (7BC-29) onthoofden.

Johannes de Doper door Titiaan
Johannes de Doper door Titiaan

Volgens het Evangelie van Lukas (23:12), was Herodes Antipas in Jeruzalem op het moment van de kruisiging van Jezus. Pontius Pilatus had Jezus naar Herodes gestuurd om een vonnis te vellen. Dit was bedoeld om hem te vleien omdat zij al een tijdje in onmin leefden. Herodes voelde zich vereerd, maar stuurde Jezus toch terug naar Pilatus. Die velde dan zijn oordeel en waste zijn handen daarna in onschuld. Sinds dit voorval werden Herodes en Pilatus opnieuw met elkaar bevriend. Lukas 23:12 - «En op denzelfde dag werden Pilatus en Herodes vrienden met elkander; want zij waren te voren in vijandschap tegen den anderen.» .

Sanhedrin

Het Sanhedrin was het hoogste Joodse wetgevend en juridisch orgaan. Aan het hoofd ervan stond de hogepriester van Jeruzalem. Het Sanhedrin volgde de Joodse wet onder supervisie van de Romeinen.

Een zevenentwintigjarige man

Volgens het Nieuwe Testament was Jezus Christus drieëndertig jaar oud toen hij stierf. Dit is één van de vele details waarin Boelgakov afwijkt van het traditionele bijbelse verhaal. In zijn notities bij de derde versie van De meester en Margarita schreef hij: «33-й год нашей эры. Иешуа мог родиться и в 4-10 году нашей эры (23 года?)» of «Het jaar 33 van onze tijdrekening. Jesjoea zou kunnen geboren zijn tussen de jaren 4 en 10 van onze tijdrekening (23 jaar?)».

Een versleten blauwe chiton

De chiton is een Oudgrieks kledingstuk dat bestond uit rechte lappen stof die verschillende maten hadden. Deze lappen stof werden om het lichaam gedrapeerd, er werd geen enkele schaar of naald gebruikt. Mannen droegen een korte chiton zonder mouwen, vrouwen een lange met mouwen.

Blauw was een favoriete kleur bij de Joden en werd als heilig beschouwd. Boelgakov vond deze beschrijving in Life of Christ van Frederic Farrar (1851-1905): «...at each corner of His dress the fringe and blue riband which the Law enjoins (...) He is in the ordinary dress of His time and country» of «...in elke hoek van Zijn kleed de zoom en het blauwe lint zoals de wet voorschreef (...) Hij was in de normale kledij van Zijn tijd en Zijn land».

Aramees

Het Aramees is een West-Semitische taal die tegenwoordig nog in een paar dorpjes bij Damascus in Syrië en elders in het Midden-Oosten wordt gesproken.

Het Aramees werd oorspronkelijk gesproken door de Arameeërs, en werd uiteindelijk de ambtelijke taal van het Perzische Rijk. Zodoende werd het over een groot deel van het Midden-Oosten verspreid, onder andere naar Palestina. Een aantal passages van de Bijbel zijn dan ook in het Aramees geschreven, en niet in het Hebreeuws. Jezus sprak meer dan waarschijnlijk in de sociale omgang met andere mensen Aramees. In de film The Passion of the Christ (2004) van regisseur Mel Gibson wordt het merendeel van de dialogen in het Aramees gevoerd.

Ernest Renan (1825-92) schreef dat «l'idiome propre de Jésus était le dialecte syriaque mêlé d'hébreu qu'on parlait alors en Palestine» of «de moedertaal van Jezus het Syrisch, vermengd met het Hebreeuws, dat toen in Palestine gesproken werd». Het Syrisch was een dialect van het Aramees.

Na duizenden jaren dreigt de taal te verdwijnen. Vooral onder druk van de dominante talen en culturen in de veelal westerse diasporalanden waar nog Aramese kernen bestaan.

De tempel van Jersjalajim

De tempel van Jeruzalem was oorspronkelijk gebouwd door koning Salomon (1000 BC-928 BC) in de 10de eeuw vóór onze tijdrekening. Hij werd een eerste keer vernietigd door de Babyloniërs en weer opgebouwd in de 5de eeuw vóór Christus. Herodes de Grote liet hem helemaal vernieuwen, maar hij werd definitief vernietigd door Titus in het jaar 70.

De tempel van Jeruzalem
De tempel van Jeruzalem

Ratteschrik

Boelgakov noemt hem Марк Крысобой [Mark Krisovoj]. Крыса [krysa] is rat, бой [voj] is gevecht. In de Engelse vertalingen heet hij Muribellum (1967, Glenny) of Ratslayer (1997, Pevear en Volokhonski), in het Nederlands Ratteschrik. Muribellum betekent Muizenvechter. Dat was een Romeinse spotnaam voor bange en laffe soldaten. Ironisch bedoeld dus, want Marcus Ratteschrik was allesbehalve laf.

Bij de sokkel van een bronzen beeld

Standbeelden in de decoratie van paleizen was een kenmerk van de hellenistische cultuur, en dus een vertrouwd beeld voor de Romeinse Pilatus, maar voor de Joden was het zeer ongebruikelijk. Maar Frederic Farrar (1851-1905) schreef over de aanwezigheid van gebeeldhouwde portieken in het paleis van Herodes.

Hegemoon

Ηγεμών of hegemoon is Grieks voor leider, heerser of gids.

Jesjoea

De naam ישוע [Jesjoea] is Aramees en betekent de Heer is verlossing. De naam הנצרי [Ha-Notsri] betekent van Nazareth, de stad in Galilea waar Jezus volgens het Nieuwe Testament leefde vóór hij zijn openbaar leven begon.

Gamala

Wanneer Pilatus hem vraagt waar hij geboren is, antwoordt Jesjoea niet met Betlehem, zijn geboorteplaats, of Nazareth, zijn woonplaats. Neen, hij zegt Gamala, en «gaf met zijn hoofd te kennen dat ginds, ergens ver weg, rechts van hem, in het noorden een stad Gamala lag».

Gamala is een stadje ten noordoosten van Tiberias aan het Meer van Galilea, dat traditioneel niet in verband wordt gebracht met het leven van Jezus. Geen van de vier canonieke evangelisten vermeldt het, dus waarom zou Boelgakov het doen?

Sommige historici argumenteren dat het ontbreken van tekstuele referenties naar Nazareth in het Oude Testament en de Talmoed, en ook in de werken van Flavius Josephus (57-100), bewijst dat er in de tijd van Jezus gewoon geen stad bestond die Nazareth heette. Zij geloven dat Jezus in Gamala leefde.

In 1927 had de Franse schrijver Henry Barbusse (1873-1935) die thesis verdedigd in zijn boek Jésus (Jezus). Hij had dat geschreven omdat hij, naar eigen zeggen, «zich sterk gecharmeerd voelde door het menselijk en ontroerend beeld van de Joodse profeet, zoon van een timmerman, die zichzelf omringde met mensen van bescheiden afkomst en die zichzelf concentreerde op de eenvoudigen». Barbusse geloofde niet in de goddelijke Jezus, hij geloofde wel in zijn liefde voor de mensheid. Hij voelde zich aangetrokken door een traditie in de arbeidersbeweging: de idee van een revolutionaire Jezus, gedood door de machtigen van zijn tijd waarvan hij de macht betwiste. Toen hij,om zichzelf te verantwoorden, in het tijdschrift L’Humanité een arftikel schreef met de titel Jezus marxist, waren veel mensen geschandalizeerd. Later zou Barbusse nog een toneelstuk schrijven, Jésus contre Dieu (Jezus tegen God), dat echter nooit zou opgevoerd worden.

Gamala was de thuisbasis van Judah de Gallileër die in het jaar 6 een opstand tegen de Romeinen had geleid en wiens volgelingen, de Zeloten, een radicale anti-Romeinse groep vormden die onder meer weigerden de Romeinse belastingen te betalen. Jezus recruteerde zijn eerste apostelen in de buurt van Gamala. Men mag dus zeker niet uitsluiten dat er relatief veel Zeloten geweest zijn bij zijn eerste volgelingen, zelfs bij de apostelen. Jacobus en Johannes (zonen van Zebedeus) hadden als bijnaam zonen van de donder, wat zou wijzen naar de Zeloten. Het is zelfs mogelijk dat Petrus een Zeloot was. Zijn bijnaam Barjona (Mattheüs 16,17) zou duiden op de Zeloten. Het betekent niet alleen zoon van Jona maar tevens vogelvrije. In Lukas 6:15 staat Simon de Zeloot vermeld onder de naaste volgelingen van Jezus, en misschien was zelfs de broer van Petrus, Andreas, een Zeloot.

De ruïnes van Gamala
De ruïnes van Gamala

Vlak bij Gamala, in Betsaïda, vond één van de twee vermenigvuldigingen van de broden plaats die Jezus Christus zou uitgevoerd hebben. Met 5 broden en twee vissen zou hij 5.000 volgelingen te eten gegeven hebben. Dat was kort nadat Jezus had gehoord dat Johannes de Doper was gedood. Het volk was entoesiast, zoals blijkt uit Johannes 6:15:«Jezus begreep dat ze hem wilden dwingen om mee te gaan en hem dan tot koning zouden uitroepen».Na de broodvermenigvuldiging stuurde Jezus zijn apostelen weg. Mattheus 14:22: «Meteen daarna gelastte hij de leerlingen in de boot te stappen en alvast vooruit te gaan naar de overkant, hij zou ook komen nadat hij de mensen had weggestuurd». Sommige bijbelkenners gaan ervan uit dat Jezus zijn apostelen wegstuurde om te vermijden dat ze als Zeloten zouden beschouwd worden door de autoriteiten. Deze eerste broodvermenigvuldiging in Betsaïda werd door alle vier canonieke evangelisten beschreven. Een tweede gelijkaardig mirakel, waarbij met zeven broden en enkele vissen een groep van 4.000 mensen werd gevoed, werd alleen door Marcus en Mattheus beschreven.

Een Syriër

Jesjoea zegt: «Ik weet niets van mijn ouders af, maar ik heb mij laten vertellen dat mijn vader een Syriër was». Ook hier weer wijkt Boelgakov sterk af van de canonieke evangelisten, die schreven dat Jezus' moeder, Maria, nog leefde toen hij terechtgesteld werd, en dat hij haar dus nog goed kende toen hij voor Pilatus verscheen. Maria zou Jezus onbevlekt ontvangen hebben, dus zonder geslachtsgemeenschap te hebben gehad met haar verloofde Jozef van Nazareth. Mattheus en Lucas schreven dat Jozef een afstammeling was van koning David, die volgens de Hebreeuwse bijbel de tweede koning van het Verenigd Koninkrijk Israël was. Jozef was timmerman van beroep. De laatste keer dat hij wordt genoemd in de bijbel is als Jezus 12 jaar oud is. Tijdens Jezus' openbare optreden wordt hij niet genoemd, waardoor velen veronderstellen dat hij toen al overleden was.

Volgens de bijbel had Jezus ook broers en zussen. Zijn vier broers worden met name genoemd als Jakobus, Jozef, Simon en Judas, maar van zijn zussen kennen we noch de namen, noch hun aantal. Bepaalde christenen, die geloven in de altijddurende maagdelijkheid van Maria, zeggen dat zij geen broers en zussen van Jezus waren, maar kinderen geboren uit een eerder huwelijk van Jozef.

Mattheus Levi

De meeste christenen geloven dat de evangelist Mattheus dezelfde persoon is als de apostel Mattheus, oorspronkelijk Levi genaamd. Of dat historisch mogelijk is geweest, kan worden betwijfeld, want dan moet hij wel héél erg oud geworden zijn toen hij het evangelie schreef. De meeste bijbelgeleerden dateren het ontstaan van de vier Evangeliën immers als volgt: Marcus circa 65; Lucas circa 80-85; Mattheus circa 85-90; Johannes circa 90-100. Anderen dateren de drie eerste Evangeliën iets eerder: Marcus kort na 60; Lukas tussen 60 en 70 en Mattheus kort na 70.

In De meester en Margarita kennen Jezus en Mattheus Levi elkaar wel, maar niet lang genoeg om van een apostel te kunnen gewagen. Boelgakov verwijst duidelijk naar de evangelist - «een figuur die me aldoor achternaloopt met geiteperkament om alles wat ik zeg te noteren», zegt Jesjoea over hem.

Boelgakov heeft het overigens nergens over de apostelen in de roman. Al laat hij Afranius wel zeggen dat, «hoewel we geen volgelingen of discipelen van hem kunnen aanwijzen, we toch niet zonder meer mogen stellen dat die er helemaal niet zijn». Maar verder spelen ze absoluut geen rol, worden ze zelfs niet vermeld. Alleen Mattheus Levi wordt een keer of twee een «leerling» genoemd, al is het dan telkens door hemzelf. Boelgakovs Mattheus Levi vertoont wel kenmerken van zowel de apostel als de evangelist. Hij was een tollenaar, zoals de apostel Mattheus Levi, en noteerde de handelingen van Jezus, zoals de evangelist Mattheus.

De roeping door Jezus van de apostel Mattheus was nogal controversieel. Na een conflict met de schriftgeleerden verlaat Jezus de stad en gaat naar het meer van Galilea. Langs Kafarnaüm, dat aan het meer lag, liep de zeeweg, de hoofdweg van Syrië naar Egypte. Alle goederen die het gebied van Herodes binnenkwamen, werden bij het tolhuis van Kafarnaüm belast met een tolbelasting, één van de vier algemene belastingen die betaald moesten worden. De tollenaars inden de belastinggelden voor de bezettende macht en eisten daarbij vaak te veel geld en staken dat in eigen zak. Ze werden door de mensen gehaat en zó veracht dat hun geld door de joden niet als aalmoes aanvaard werd en dat hun getuigenis in een joodse rechtszaak niet geldig was, omdat ze ritueel onrein waren door hun omgang met heidenen. Mattheüs, die door Marcus en Lucas Levi wordt genoemd, was zo'n tollenaar en dat Jezus juist deze tollenaar in zijn gevolg roept, moet voor veel joden zeer bedenkelijk geweest zijn. Als Jezus hem roept, laat Mattheüs zijn werk en zijn oude leven achter zich en volgt Jezus als zijn discipel. Zij gaan dan het huis van Mattheüs binnen en houden daar een feestmaaltijd, waarbij Jezus en de discipelen aanlagen samen met vele tollenaars en zondaars.

De evangelist Mattheus beschrijft de roeping van de apostel Mattheus als volgt: Matteus 9: 9 - «En Jezus, van daar voortgaande, zag een mens in het tolhuis zitten, genaamd Mattheüs; en zeide tot hem: Volg Mij. En hij opstaande, volgde Hem».

Bethfage

De naam Bethfage betekent in het Hebreeuws Huis van de vijgen, het is een dorpje in de buurt van Jeruzalem waar Jezus langskwam op zijn weg naar de stad.

Het park van de Olijfberg

De Olijfberg is een heuvel in het oosten van Jeruzalem. Aan de voet van de heuvel lag Getsemane, wat Hebreeuws is voor olijfpers. Hier, aan de oever van de rivier Kedron, werd volgens het Evangelie Jezus gearresteerd.

De Olijfberg
De Olijfberg

Dismas, Hestas en Bar-Abbas

Dismas en Hestas waren de twee misdadigers - de moordenaars volgens het Nieuwe Testament - die samen met Jezus gekruisigd werden. Hun namen worden niet vermeld in de canonieke Evangeliën, maar wel in het apocriefe Evangelie van Nicodemus, waarvan een gedeelte bekend is onder de naam De Handelingen van Pilatus. Bar-Abbas is de Barabbas uit het Evangelie die door Pilatus werd vrijgelaten ter gelegenheid van het feest van Pesach.

Dysmas en Hestas door Hieronymus Bosch

De volledige tekst van het Evangelie van Nicodemus is beschikbaar voor download in de sectie Archieven van de Master & Margarita website.

Jehoeda van Karioth

De Judas van Boelgakov vertoont redelijk wat verschillen met de bijbelse Judas. In het Nieuwe Testament is Judas één van de twaalf apostelen, en kent hij Jezus dus al langer dan twee dagen. De apostelen trokken drie jaar met Jezus van Nazareth op. In de Bijbel wordt Judas ook niet vermoord, maar pleegt hij zelfmoord, verteerd door wroeging en spijt. Na zijn dood wordt hij in de groep van de 12 apostelen vervangen door Mattias. Boelgakov heeft van hem een spion gemaakt, door geld en ook wel door liefde gedreven.

En ontstak de lampen

Het ontsteken van de lampen was een gewoonte om een verborgen getuige de kans te geven het gezicht van de misdadiger te zien. Jesjoea verwonderde zich over "de welingelichtheid van de procurator", alsof hij niet besefte dat hij verraden was.

De Schedelberg

De Schedelberg is de plaats die in het Evangelie Golgotha - Aramees woord voor Schedelplaats - genoemd wordt en waar Jezus gekruisigd werd. Topografisch is Boelgakovs heuvel hoger dan Golgotha en ligt hij iets verder van de stad. Er bestaat ook een Schedelberg dicht bij Boelgakovs geboortestad Kiev in Oekraïne.

De Schedelberg
De Schedelberg

Josef Kajafas

Het Sanhedrin was niet rechtstreeks bevoegd tot het uitspreken van doodstraffen, behalve voor tempelschennis. Daarom moest hun doodvonnis over Jezus van Nazareth bekrachtigd worden door Pilatus. Het Sanhedrin werd voorgezeten door de hogepriester. De historische Josef Kajafas was in die functie aangesteld door de voorganger van Pontius Pilatus, Valerius Gratus, in het jaar 18.

Christus bij Caïphas door Mattias Stom
Christus bij Caïphas door Mattias Stom

Maar Kajafas verontschuldigde zich hoffelijk

Pilatus nodigde Kajafas uit naar het balkon om zich te onttrekken aan de genadeloze hitte, maar Kajafas «verontschuldigde zich hoffelijk». Als hij onder het dak van een niet-jood kwam, zou de hogepriester namelijk onrein geweest zijn en zou hij het komende feest niet kunnen vieren.

Een beweging waarin ook Pilatus zelf werd opgenomen

Dit is mogelijk een verwijzing naar een legende volgens dewelke Pilatus zichzelf zou verdronken hebben.

Ridder van de Gouden Lans

De Ridders van de Gouden Lans waren een ruiterorde van de Romeinse adel. De orde was de volgende in belang na de Senaat. Keizer Augustus (63 BC-14) hervormde de orde, waarna ze heel wat kandidaten leverde voor hoge administratieve posten. De naam Pilatus zou kunnen afgeleid zijn van het Latijnse woord pilum, dat speer of lans betekent.

Vorige      Volgende