17. een onrustig dagje

Vasili Stepanovitsj Lastotsjkin

Vasili Stepanovitsj Lastotsjkin, de boekhouder van het Variété Theater is een bescheiden en stille man die plots, door het verdwijnen van de andere leidinggevenden, de hoogste in rang wordt. Wat hem op het einde van het hoofdstuk zwaar zal berouwen…

Een rij waarvan de staart zich ergens op het Koedrinskajaplein moest bevinden

Кудринская площад, of het Koedrinskajaplein ligt op de kruising van de Sadovaja Koedrinskaja (het verlengde van de Bolsjaja Sadovaja ulitsa) en de Bolsjaja Nikitskaja ulitsa. Er stond dus een dubbele rij wachtenden van goed één kilometer lang.

De befaamde Ruitenaas

Boelgakovs politiehond heet in het Russisch Тузбубен (Toezboebjen). Туз betekent aas en бубен ruiten. Toezboebjen of Ruitenaas is wellicht een nogal vreemde naam voor een politiehond, maar we hoeven niet ver te zoeken naar een verklaring. Het is een parodie op de naam van een politiehond die echt bestaan heeft, en die Треф (Tref) heette, wat zoveel betekent als Klaveren.

In het archief van Boelgakov werd een krantenknipsel gevonden uit de Pravda van 6 november 1921, dat handelde over het wedervaren van Lenin in 1917, toen hij in de zomer een tijdje op de vlucht moest naar Finland. In dat krantenbericht lezen we dat niet alleen de contraspionage en gerechts-detectives aan het werk werden gezet om Lenin op te sporen, maar ook honden, waaronder de welbekende politiehond Tref.

Faland

Faland is de Duitse vorm van Wolands naam die in Goethe’s Faust gebruikt wordt..

Tienroebelbiljet en drieroebelbankjes

Net zoals in hoofdstuk 12 wordt de Russische tsjervonets hier vertaald als “tienroebelbiljet”. In de conversatie tussen Vasili Stepanovitsj Lastotsjkin en de taxichauffeur speelt Boelgakov opnieuw met de “onbetrouwbare” tsjervonets en de “degelijke” roebel. Briefjes van tien (tsjervontsi) wil de chauffeur niet meer aannemen. tresjka’s echter - briefjes van drie roebel - wel.

Klik hier om meer te lezen over de muntperikelen van de Sovjetunie.

Het etiket van een spuitwaterfles

In de originele Russische tekst van Boelgakov staat niet gewoon spuitwater. Hij vermeldt er ook het merk bij. Het gaat om etiketten van Вода минерала нарзан of Narzan mineraal water. Dat water wordt sinds 1894 gebotteld in Kislovodsk, een stad in de regio van Stavropol in Oekraïne.

Ten tijde van Boelgakov werd het geassocieerd met die zonnige regio in het zuiden, en het had een soliede reputatie, zo’n beetje als Spa in België. Maar in de chaos van het postcommunistische Rusland zag de eminente producent zich verplicht om goedkope rommel te produceren en namakers probeerden het Narzan label in handen te krijgen.

Toen de Sovjetunie uiteenviel, had Narzan immateriële activa waar de andere ondernemingen alleen maar konden van dromen - ze hadden een prerevolutionaire merknaam, een goede reputatie en een kwaliteitsproduct. Maar in alle andere opzichten bevond het zich in dezelfde situatie als de meeste andere bedrijven die uit de centraal gestuurde economie kwamen. De regelmatige bestellingen van de staat droogden op en het bedrijf moest omschakelen naar producten voor massaconsumptie zoals goedkope wijn en - jawel - pantoffels.

Dat was een flinke stap terug in vergelijking met de tijd waarin de onderneming speciale leveringen deed aan Vladimir Lenin in de jaren ‘20. Om het nog erger te maken was het materiaal van de fabriek hopeloos ouderwets en werd er nauwelijks geïnvesteerd. Maar dingen kunnen weer ten goede veranderen: vandaag is Narzan een vooruitstrevend bedrijf. Het had daarvoor een in de Verenigde Staten opgeleide manager, Vjatsjeslav Sinadski, aangetrokken. Die slaagde erin om een strategie uit te werken die kapitaalverschaffers aantrok. Vandaag ligt Narzan met 70 miljoen liter per jaar ver boven zijn piek in de Sovjetperiode en schittert het terug op de tafels van de Russische elite, met inbegrip van het Kremlin.

De Toneelcommissie

De fictieve Commissie van Toneel en Licht Amusement waarvan Petrovitsj voorzitter is, is gebaseerd op de Государственного объединения музыки, эстрады и цирка (ГОМЕЦ), of de Staatsunie voor Music-Hall, Concert- en Circusondernemingen (GOMEC), die gevestigd was in het gebouw van het Oude Circus, op Tsvetnoi bulvar 13, waar nu het Joeri Nikulin Circus gevestigd is.

Zijn broek en zijn jasje zijn hier wel, maar er zit niets in!

Boelgakov schreef deze scène ongeveer in dezelfde tijd dat het schrijversuo Ilia Ilf (1897-1937) en Jevgeni Petrov (1903-1942) Het Gouden Kalf aan het schrijven waren Daar kwam ook een scène in voor met een leeg kostuum. De bron voor beide zou wel eens De Geschiedenis van een Stad van Michail Jefgrafovitsj Saltykov-Sjtsjedrin (1826-1889) kunnen geweest zijn. Dit boek, dat verscheen in 1869-1870, was een parodie op de Russische geschiedenis, geconcentreerd in de microkosmos van een provinciestad, waarvan de naam - Gloepov - meteen ook de kwaliteit van de bestuurders samenvatte. Gloepov betekent zoveel als Gekkenstad.

De leiders van Gloepov wedijveren met elkaar in incompetentie en waren dus het voorwerp van Sjtsjedrins kritiek, maar tegelijk is De Geschiedenis van een Stad ook een aanklacht van de passiviteit van de Russen ten opzichte van hun eigen lot.

Prochor Petrovitsj

Prochor Petrovitsj is de voorzitter van de Commissie van Toneel en Licht Amusement. Toen Behemoth hem kwam bezoeken om "een kleinigheidje met hem te bebabbelen" raakte hij geïrriteerd en schreeuwde: "Gooi hem eruit, of de duivel mag me halen!" Waarop Behemoth lachend antwoordde: "Mag de duivel u halen? Nou, maar dat kan!" en - rang! Petrovitsj verdween, maar zijn kostuum bleef zitten en doorwerken alsof er niets aan de hand was. Niet voor lang echter. Zodra de politie, in de gedaante van twee harer dienaren, was langs geweest om de zaak te onderzoeken, verscheen hij terug in zijn kostuum, tot uitzinnige vreugde van zijn secretaresse Anna Ritsjardova.

Anna Richardovna

Anna Ritsjardova is de secretaresse van Prochor Petrovitsj. Zij noemt haar baas "Prosja", wat eigenlijk ongepast was in een werkomgeving.

Een kater, zwart, een kanjer als een nijlpaard

Boelgakov verklaart hier hoe Behemoth aan zijn naam komt. Een nijlpaard is in het Russisch een Бегемот (Begemot).

Het filiaal in de Vagankovstraat

In de Vagankovstraat is er nooit een kantoor geweest dat verband hield met één of andere commissie. Boelgakov moet er wel vaak geweest zijn om de Roemjantsev of Leninbibliotheek te bezoeken. De straat dankt haar naam aan het woord ваганить (vaganit) een dialectwoord dat grappen maken of spelen betekent. De narren van de tsaar (de skomorochi) woonden hier.

Lieve schipper vaar mij over

In de Nederlandse vertaling staat dat de werknemers van het filiaal van de Commissie van Toneel en Licht Amusement in de Vagankovstraat in een soort massahypnose samen beginnen te zingen, en de samenzang aanvatten met Lieve schipper, vaar mij over.... In een voetnoot bekent de vertaler echter dat het om een wel zéér vrije vertaling gaat: "In het origineel staat een bekend ballingenlied over het Bajkalmeer in Siberië dat ook bij dwangarbeiders in de sovjetperiode geliefd was", schrijft hij. Het gaat hier om Славное море, священный Байкал (Slavnoje morje, svijasjtsjennij Bajkal) of Glorieuze zee, gewijde Bajkal, een bijzonder populair liedje.

Klik hier om het liedje te horen en te bekijken

Net zoals de lezers van de Nederlandse vertaling, kunnen ook deze van de Engelse Michael Glenny vertaling zich afvragen waarom hier Glorieuze zee, gewijde Bajkal wordt besproken. Want ook Glenny was niet erg accuraat in zijn vertaling, Hij verving, maar zonder verklaring, Glorieuze zee, gewijde Bajkal ongegeneerd door Эй ухнем (Ey Ukhnem) of Het Lied van de Volga Matrozen, ook bekend als Het Lied van de Volga Boerlak. Dit is een ander zeer bekend Russisch volkslied dat het lijden van het volk bezong in de diepste ellende van het tsarenregime. In 1941 behaalde de bewerking van Glenn Miller de nummer één positie in de Amerikaanse hitlijsten als The Song of the Volga Boatmen, maar het is niet het liedje dat Boelgakov beschrijft.

Een portie valeriaan

Valeriaandruppels worden gedistilleerd van de plant Valeriana officinalis (Heliotrope), en worden ook nu nog gebruikt als een middeltje om te kalmeren.. De rosewitte bloemen werken op het zenuwstelsel en het bloed.

Lermontov

Michail Joerjevitsj Lermontov (1814-1841) was een romantisch dichter, prozaschrijver en dramaturg. Lermontovs werk getuigt van zijn afkeer van de onderdrukking van het Russische volk door de tsaren. Hierdoor kwam hij regelmatig in conflict met de autoriteiten; Lermontov was absoluut niet geliefd bij het hof. In 1837 schreef Lermontov in reactie op de dood van Poesjkin het gedicht Dood van een dichter. Dit gedicht viel niet goed bij tsaar Nicolaas I, die hem verbande naar de Kaukasus. Geïnspireerd door zijn ervaringen, schreef Lermontov zijn meesterwerk, de roman Een held van onze tijd (1840).

In februari 1841, verbleef hij enige maanden in het kuuroord Pjatigorsk. Daar kwam het weer tot een duel met zijn medeofficier Nikolaj Solomonovitsj Martynov (1815-1875). Omdat Lermontov dacht dat het duel niet serieus was, schoot hij in de lucht. Martynov daarentegen schoot raak, en Lermontov overleed aan zijn verwondingen, in navolging van zijn grote voorbeeld en voorganger Poesjkin. Sommigen beweren dat Martynov orders van het hof had om een duel uit te lokken, en zo Lermontov te doden. Het schijnt dat tsaar Nicolaas na op de hoogte gebracht te zijn van de dood van Lermontov gezegd heeft: "Zo is weer een hond gestorven".

Fanov en Kosartsjoek, die verschrikkelijke hielenlikkers

Ik weet (nog) niet of voor deze figuren een reëel prototype bestaat. Фан (Fan) betekent fan of aanhanger, en een Косарь (kosar) is een hakmes. Kosartsjoek heeft volgens Boelgakovs beschrijving "misschien geen absoluut gehoor, maar wel een best aangename tenor".

Buitenlandse geldeenheden

Het mag verbazing wekken dat hier, tussen de Canadese dollars, Engelse ponden en Hollandse guldens, ook de Letse latten en de Estlandse kronen vermeld worden. Zowel Letland als Estland waren immers Sovjetrepublieken. Maar tussen de twee wereldoorlogen - in de periode dat De meester en Margarita geschreven werd - waren de Baltische staten onafhankelijk en hadden ze hun eigen munten.