12. Zwarte magie en haar ontmaskering

De titel

In de Russische titel van hoofdstuk 12 wordt voor “ontmaskering” het woord разоблачение (razoblatsjenje) gebruikt. Dat is samengesteld uit het voorzetsel раз- (raz-), wat uit- betekent, en het werkwoord облачить (oblatsjit), wat zoveel betekent als kleden of uitdossen. We zullen zien dat kleren - en uit de kleren gaan - een belangrijke rol spelen in dit hoofdstuk.

Het gezin Giulli

In de jaren ’30 vertoonde de Труппа Польди (Troeppa Poldi) of het Poldi gezelschap - artiestennaam voor het gezin Podrezov - fietskunsten in de Moskouse Music Hall. Op posters uit die tijd kan de man met de gele bolhoed en de vrouw op een éénwielige fiets herkend worden.

Waar Varenoecha naartoe was gegaan…

Rimski wist natuurlijk waar Varenoecha naartoe was gegaan – hij had hem er zelf naartoe gestuurd zodat “ze” het daar zelf zouden kunnen uitzoeken – maar hij durft zelfs in gedachten de geheime politie niet benoemen.

… maar waarvoor?

Varenoecha was dus niet teruggekomen van die niet nader genoemde plaats. Waardoor Rimski haast vanzelfsprekend veronderstelt dat hij aangehouden was. Maar hij wacht lang om te bellen, want het is geen instantie waar je spontaan zelf contact mee zoekt. Dat zou je immers wel ooit eens tegen jezelf kunnen keren

Een onaangename, maar geenszins onnatuurlijke gebeurtenis

Boelgakov beschrijft hier nogmaals ironiserend de dagelijkse Sovietrealiteit. Tot ver in de jaren negentig waren de telefoonverbindingen nog hoogst onbetrouwbaar in Rusland.

Bengalski

Klik hier voor een uitgebreide beschrijving van Bengalski

Een leunstoel

Wolands positie in het theater is in een zetel, terwijl hij naar het publiek kijkt, Net het omgekeerde van wat je zou verwachten. En inderdaad, de Moskovieten in het publiek zullen uiteindelijk méér spektakel te zien geven dan Woland zelf.

Vind jij de Moskouse bevolking ook niet enorm veranderd?

Normaal gesproken zou je deze zin wellicht niet als offensief beschouwen, maar in de Sovjetunie onder Stalin was het een zeer subversieve vraag. Volgens de communistische partijlijn had de bevolking van de Sovjetunie de utopie van het communisme bereikt. Zij waren nieuwe Sovjet mannen en vrouwen. De Homo soveticus was verschillend van gelijk welk ander volk op aarde. Zij werkten harder, wisten meer rn waren gelukkiger dan wie ook. Boelgakov liep grote risico’s door te beweren dat het anders was.

Als er niet gepokerd kon worden

Pokeren, net als andere kaartspelen, werd door de Sovjets met lede ogen aanzien. Eén en ander is wel veranderd na het uiteenvallen van de Sovjetunie. In Moskou, en ook in andere steden, wemelt het tegenwoordig van de casino’s. Einde 2006 werden er enkele gesloten omwille van hun banden met de Georgische maffia.

Behemoth

Klik hier voor een uitgebreide beschrijving van Begemoth

Een schram in haar nek

Gretchen - de Margarira uit Goethe’s Faust, had, in de scène tijdens de Walpurgisnacht, hetzelfde kenmerk als Gella.

Guerlain, Chanel No. 5, Mitsouko, Narcisse Noir

Parijse kleren en parfums waren vanzelfsprekend total ontoegankelijk voor de gemiddelde Sovjetvrouw. Bovenstaande merken worden hier gewoon fonetisch in het cyrillisch schrift omgezet. In de Russische tekst schrijft Boelgakov “Герлэн, шанель номер пять, мицуко, нарсис нуар” wat eigenlijk geen Russische zin is, maar een Franse zin in Russisch schrift. Noir (Frans voor zwart) wordt bijvoorbeeld niet vertaald naar het Russische woord черный (tsjernij), dat zwart betekent, maar het wordt gewoon нуар (nwar) gelaten. Net zoals de коктейль (koktejl) in платья коктейль (platja koktejl) of cocktailjurken.

Klik hier om meer te lezen over vreemde woorden in het Russisch

Echte roebels! Briefjes van tien!

De Nederlandse vertalers van De meester en Margarita hebben hier - net zoals hun Engelse en Franse collega's - blijkbaar Boelgakovs satire gemist. Zij vertaalden de tekst immers als volgt:

De omzittenden stortten zich op de man terwijl hij verbaasd de wikkel met zijn nagel loskrabde om te controleren of het echte, dan wel goochelaarsroebels waren.

- Tjezus, het zijn echte roebels! Briefjes van tien! schreeuwde de engelenbak opgetogen.

Boelgakov spreekt hier echer niet over roebels, maar over een andere munteenheid uit de Sovjettijd, de tsjervonets. Er had eigenlijk moeten staan:

- Tjezus, warempel! Tsjervontsi! schreeuwde de engelenbal opgetogen

Boelgakov gebruikt in De meester en Margarita nergens de termen tienroebelbiljetten, tientjes of briefjes van tien. Hij heeft het telkens over червонец (tsjervonets), in het meervoud червонцы (tsjervontsi), wat een heel andere betekenis geeft aan de vraag of het “echte, dan wel goochelaarsroebels waren”. De tsjernovets was immers de nieuwe munt die de Sovjetregering in 1922 had ingevoerd om de onstuitbare inflatie van de roebel te stoppen. En de eerste bankbiljetten waren deze van 10 tsjervontsi.

Klik hier om meer te lezen over de tsjervontsi

Arkadi

Klik hier voor een uitgebreide beschrijving van Arkadi Semplejarov

De brede massa’s der toeschouwers eisen uitleg

"De brede massa’s der toeschouwers" is typisch Sovjet jargon. Semplejarov lanceert zijn eigen vraag en stelt het voor alsof het de grote massa is die het vraagt. Het volk moest blijkbaar alles onder controle hebben.

Tsjistyje Proedy, waar de Akoestische Commissie vergadert

Er bestond geen organisatie met de naam Akoestische Commissie in de Sovjetunie. Boelgakov modelleerde deze instelling meer dan waarschijnlijk op het Управления театральных зрелищных предприятий, of het Directoraat voor Theater- en Amusementsondernemingen (UTZP).

Klik hier om meer te lezen over het UTZP.

De rol van Louise

Arkadi's jeugdige bloedverwante refereert naar het personage Louisa Miller uit het toneelstuk Kabale und Liebe (Intrige en Liefde) van de Duitse dramaturg en schrijver Friedrich Schiller (1759-1805). Dat stuk, voor het eerst opgevoerd in 1784 in Frankfurt, was een vaste waarde in het repertoire van de Sovjettheaters.

De gewaagde woorden van de marsmuziek

Deze woorden zijn een door Boelgakov aangepaste versie van een een deuntje uit een vaudeville van 1839, geschreven door Dmitrii Timofejevitsj Lenskii (1805-1860). De titel van deze vaudeville was Лев Гурыч Синичкин, или Провинциальная дебютантка of Lev Gurytsj Sinitsjkin, een provinciaalse debutante. Het gaat over een oudere acteur die ervan droomt om zijn jonge getalenteerde dochter een hoofdrol te bezorgen in het theater. Maar de machtige primadonna van het gezelschap, een slecht karakter met veel relaties, staat haar in de weg. Na veel heroïsche inspanningen en vrolijke misverstanden komt de droom van de oudere man toch uit, en de steractrice veroorzaakt schandaal met haar hoge beschermheer. Het stuk werd van 1924 tot 1931 opgevoerd in Moskou in het Vachtangov theater op de Arbat, dichtbij Zoja's appartement uit het gelijknamige toneelstuk van Boelgakov.

Van deze vaudeville werd in 1974 een TV-film gemaakt - Лев Гурыч Синичкин (Lev Gurytsj Sinitsjkin). Regisseur was Alexandr Belinsky (1928) en de hoofdrollen werden gespeeld door Nikolai Trofimov en Galina Fedotova.

Het liedje Zijne excellentie dat Boelgakov in De meester en Margarita beschrijft klinkt niet exact hetzelfde als in de vaideville. De zogenaamde gewaagde woorden van de marsmuziek klinken als volgt - bovenaan vindt u de originele woorden van Dmitri Lenskii, onderaan de bewerking die Boelgakov ervan maakte:

Origineel
(Russisch)

 Origineel
(vertaling J. Vanhellemont)
Его превосходительство
Зовет ее своей
И даже покровительство
Оказывает ей.

 Zijn excellentie
noemt haar de zijne
en biedt haar zelfs
zijn bescherming aan.
Boelgakovs versie
(Russisch)

 Boelgakovs versie
(vertaling Fondse/Prins)
Его превосходительство
Любил домашних птиц
И брал под покровительство
Хорошеньких девиц!!!		 Zijn Zeerhoogwelgeborenheid
die was op kip zo tuk.
Hij protegeerde steeds wel één
of ander lekker stuk!!!

 

Klik hier om dit liedje te horen in de TV-film van Alexandr Belinsky
Klik hier om te kijken wat Boelgakov ervan gemaakt heeft