32. Vergiffenis en eeuwige geborgenheid

Nederlands > De roman > Aantekeningen per hoofdstuk > Hoofdstuk 32

Goden, goden mijn

Deze paragraaf werd geschreven toen Boelgakov reeds wist dat hij stervende was ten gevolge van zijn nefrosclerose. Volgens sommige bronnen zou hij zelf beslist hebben om de laatste regel ervan onvoltooid te laten. "En zonder spijt verlaat hij de nevelen, de moerassen en stormen dezer aarde en geeft zich licht van hart over aan de armen van de dood, wetend dat die alleen..."

Boelgakovs echtgenote Elena Sergejevna zou erop aangedrongen hebben de zin af te maken en in sommige versies zou hij dan ook eindigen met de woorden “… hem kan tot rust brengen.” In de Russische uitgave staat er dan ook op het einde, maar tussen duidelijk gemarkeerde teksttekens: ... < успокоит его.>. In de Engelse vertalingen wordt de zin gewoon afgerond met “…can comfort you” (Glenny) of “... can bring him peace” (Pevear en Volokhonsky). En ook de Fransen kunnen het niet hebben dat een zin zonder einde blijft:, want ook de Franse lezer krijgt een netjes afgeronde zin met “…lui apportera la paix”.

Korovjev, de donkerpaarse ridder

Wanneer ze Moskou verlaten veranderen al de leden van Wolands gezelschap en krijgen ze hun oorspronkelijke gedaante weer terug. Korovjev verandert in in een donkerpaarse ridder met een zeer somber gezicht, dat nimmer glimlacht.

Klik hier om meer te lezen over de transformatie van Korovjev

Behemoth, de beste nar die de aarde ooit gezien had

Behemoth verandert in een tengere jongen, een demonenpage, en de "beste nar die de aarde ooit gezien heeft".

Klik hier om meer te lezen over de transformatie van Behemoth

Azazello, de demon van de waterloze woestijnen

Azazello verliest zijn slagtand. Zijn beide ogen waren leeg en zwart en zijn gezicht was wit en koud en hij toonde zich "als demon van de waterloze woestijnen, een demon en moordenaar".

Klik hier om meer te lezen over de transformatie van Azazello

Een stenig, vreugdeloos bergplateau

Boelgakov bedoelt hiermee meer dan waarschijnlijk Mont Pilatus aan het meer van Luzern in Zwitserland. Al heeft de naam van deze berg vermoedelijk niets met Pontius Pilatus te maken. Volgens het apocriefe boek Mors Pilati of De dood van Pilatus zou het lichaam van Pilatus, na eerdere pogingen om het eerst in Rome en nadien in Frankrijk te dumpen, naar Losania gebracht zijn en daar in de bergen begraven zijn. Maar waarschijnlijk is Losania Lausanne, en niet Luzern. De naam van de berg in Luzern is meer dan waarschijnlijk afgeleid van Mons Pilateus, wat De berg met de hoed betekent. Omdat de wolken ’s middags heel vaak een soort van kap rond de bergtop vormen.

Maar dat kan de aanhangers van folklore in Luzern niet deren. Volgens de overlevering ontgraaft de duivel elk jaar op Goede Vrijdag het lichaam van Pilatus en zet het om een stenen troon terwijl Pilatus zijn handen wast.

Twaalfduizend manen

Margarita maakt hier een rekenfout: twaalfduizend manen, dat is duizend jaar. Maar Pilatus zit al tweeduizend jaar op de berg.

Romantische meester!

Boelgakov wil zich hier blijkbaar afzetten tegen het Sociaal Realisme van zijn tijd, en identificeert zich liever met de Romantici van de 19de eeuw, zoals Nikolaj Vasiljevitsj Gogol (1809-1852) of Ernst Theodor Amadeus Hoffman (1776-1822). De individuele visie van de kunstenaar was voor hem van levensbelang. Boelgakov had een artikel over Hoffman gelezen waarvan hij enkele ideeën in de roman wou verweven: een echte kunstenaar is gedoemd tot eenzaamheid en de kunst staat machteloos wanneer ze geconfronteerd wordt met een realiteit die kunst wil vernietigen, de kunstenaar is niet van de gewone wereld en helderheid en rust zijn noodzakelijk voor de creativiteit, en tenslotte heeft een geniaal man twee mogelijkheden: zich aanpassen aan de realiteit en een filistijn worden of sterven vooraleer hij gek wordt. Ook de romantische idee van de kunstenaar als werktuig van goddelijke inspiratie en van het kunstwerk als een revelatie die aan de artiest gegund wordt is aanwezig.

‘s Avonds naar Schubert­ luisteren

Franz Schubert (1797-1828) is de broemde Oostenrijkse romantische componist waarmee Boelgakov paralellen vertoonde. Hij stierf erg jong, had veel gedichten van Goethe op muziek gezet - ook een van Faust - en hij leed aan depressies. Melancholische zelfmoord en de dood waren zijn thema’s.

Woland stortte zich in de afgrond

Deze scène komt overeen met het hoogtepunt uit de concertopera La damnation de Faust van de Franse componist Louis Hector Berlioz (1803-1869).

Het geheugen van de meester begon te vervagen

De rust van de meester gaat blijkbaar ten koste van zijn geheugen, maar dat geheugen hebben we nodig om zijn werk te kunnen bewaren - denk maar aan de vraag van Margarita in hoofdstuk 30.

De nacht van zaterdag op zondag

De zondag is Paaszondag. Net zoals Faust en La Divina Commedia, is De meester en Margarita een verhaal dat zich in de paastijd afspeelt. De scènes in Moskou en in Jersjalajim spelen zich op dezelfde dagen af.

De vijfde procurator van Judea, de ridder Pontius Pilatus

De roman die Boelgakov over de meester schrijft eindigt met net dezelfde woorden als de roman die de meester over Platus schrijft.



Deze pagina delen |