5. Het gebeurde in Gribojedov

Nederlands > De roman > Aantekeningen per hoofdstuk > Hoofdstuk 5

Alexander Sergejevitsj Gribojedov

Alexander Sergejevitsj Gribojedov (1795-1829) was een dramaturg, dichter en diplomaat, en wellicht het best bekend omwille van zijn komedie Горе от ума (Gorje ot oema) of Verdriet door Verstand, het eerste echte meesterwerk uit het Russisch theater.

Over het Gribojedovhuis kan u hier meer lezen.

M.V. Podlozjnaja

Deze naam is niet zonder betekenis: het Russische woord подложный (podlozjnij), in het vrouwelijk подложная (podlozjnaja) betekent vals, onecht, vervalst.

Perelygino

Met deze naam parodieert Boelgakov duidelijk het echt bestaande Peredelkino, het schrijversdorp buiten Moskou waar veel gezagsgetrouwe auteurs een buitenhuis kregen toegewezen. Het was een gepriviligieerd en zeer gegeerd oord.

De naam Perelygino is niet zomaar een simpele vervorming van Peredelkino, want het Russische woord лгун (lgoen) betekent leugenaar. In één van de eerdere versies van de roman heette het schrijversdorp overigens Перевракино (Perevrakino), en dat komt van van враки (vraki) of leugens. Het komt er dus op neer dat Perelygino zoveel betekent als Leugenaarsdorp.

Over het Peredelkino kan u hier meer lezen.

Jalta, Soeoek-Su... (Winterpaleis)

Aan deze lijst van vakantieoorden in de Krim, de Kaukasus en Kazakhstan, voegt Boelgakov ongegeneerd het Winterpaleis in Leningrad toe, de vroegere residentie van de tsaar.

Een restaurant, en wat voor een!

Zelfs tot in de laatste dagen van de Sovjetunie behoorden de restaurants van de Schrijversbond, de Bond van Journalisten, de Bond van Cineasten en de Acteursbond tot de beste en de goedkoopste in Moskou, maar om er binnen te geraken had je een pasje van de bond nodig.

Amvrosi en Foka

Amvrosi komt van het Griekse αμβροσία (amvrosia), wat zoveel als onsterfelijk betekent. Het was ook de naam van het eten van de goden dat onsterfelijkheid bood aan al wie ervan at. Foka is de naam van de held uit de fabel De Vissoep van Demjan van de bekendste Russische fabeldichter Ivan Andrejevitsj Krylov (1769-1844). Foka verwerpt overdaad, nota bene van voedsel.

Het Colosseum, waar een of andere jonge vlerk je met een tros druiven op de smoel slaat

Sommige Boelgakovkenners denken dat met het Колизей (Kolizej) of Colosseum het restaurant van het hotel Metropol wordt bedoeld. Het is echter waarschijnlijker dat Boelgakov het Дом Союзов (Dom Sojoezov) of Huis van de Bonden viseerde, en meer bepaald de beroemde Колонный зал (Kolonnyj zal) of Zuilenhal van dat gebouw. Want Колизей zou wel eens een samentrekking kunnen zijn van Колонный зал.

Waarom ik dat denk wordt duidelijk wanneer je weet dat op 17 augustus 1934 in die zaal het Eerste Congres doorging van de pas opgerichte Союз советских писателей (Sojoez Sovietskich Pisatelej) of Schrijversbond. Boelgakov was daar niet voor uitgenodigd, maar had wel vernomen hoe het daar aan toe was gegaan. De afgevaardigden werden er behoorlijk verwend. Per persoon en per dag werd er 40 roebel aan voeding besteed. Ter vergelijking: een gewoon diner kostte toen ongeveer 85 kopeken, en in een sjiek restaurant betaalde je er ongeveer 5 roebel voor. Het incident met de tros druiven verwijst naar het slotbanket van het Congres in de Zuilenhal. Veel aanwezigen waren dronken en een jonge dichter had een mep gegeven aan Alexander Jakovlevitsj Tairov (1885-1950), de directeur van het Камерный театр (Kamernyj teater) of Kamertheater. Tairov had in 1928-1929, meer dan 60 keer het stuk Het paarse eiland van Boelgakov opgevoerd.

Daarin zaten twaalf literatoren

“Daarin zaten twaalf literatoren, in vergadering bijeen, gekweld te wachten op Michail Aleksandrovitsj Berlioz.” Deze zin is een typisch voorbeeld van het satirische stijlkenmerk om situaties van de ene wereld over te plaatsen naar de andere. De schrijvers in Gribojedov lijken wel de apostelen die op Jezus zitten te wachten voor het Laatste Avondmaal.

Klik hier voor een meer uitgebreide voorstelling van de literatoren

Kljazma

De Kljazma is een rivier die niet ver van Moskou ontspringt en 686 km verder uitmondt in de Oka, die zelf dan uitmondt in de Volga. Boelgakov situeert zijn Perelygino aan de oever van deze rivier, hoewel het echte Peredelkino aan de andere kant van Moskou, in het zuidwesten ligt.

Datsjas

Een datsja is een zomerhuis op de Russische buiten. De Russische gewoonte om er een buitenhuis op na te houden ontstond in de eerste jaren na de bouw van Sint Petersburg. Tsaar Peter de Grote (1672-1725) gaf (het woord “datsja” komt van “datj”, geven) stukken land buiten de stad weg aan hoge staatsfunctionarissen om daar een villa op te kunnen bouwen. Zo bond hij zijn mensen aan zich en kon hij tegelijkertijd zijn nieuwe stad uitbreiden.

Tot ver in de twintigste eeuw was de datsja een begeerd, maar ook een ongemakkelijk bezit. Het leven op de datsja werd door de autoriteiten geassocieerd met nietsdoen en met het onproductieve gebruik van land. Volgens de communistische ideologie behoorde vrije tijd in dienst te staan van de opbouw van de socialistische maatschappij en de persoonlijke ontwikkeling tot een goed staatsburger. Maar, zoals zo vaak, konden gezagsgetrouwe functionarissen, militairen en schrijvers vaak wel genieten van de geneugten.

De sfeer op een datsja in de Stalinperiode wordt bijzonder goed weergegeven in de film Утомлённые солнцем (Oetomljonnye Solntsem), ook bekend als Soleil Trompeur van cineast Nikita Sergejevitsj Michalkov uit 1994, die zich bijna volledig in en rond een datsja in 1936 afspeelt.

Klik hier om meer te lezen over de Russen en hun datsja
Klik hier om meer te lezen over Soleil Trompeur

Lavrovitsj

Klik hier voor een meer uitgebreide beschrijving van Lavrovitsj

Zjeldybin

Ik weet (nog) niet of er een reëel prototype bestaat voor de letterkundige Zjeldybin, de plaatsvervanger van Berlioz bij Massolit, die telefonisch was weggeroepen bij zijn zieke echtgenote.

Hallelujah

Deze charleston, geschreven door Vincent Youmans (1898-1946) en waar Boelgakov bijzoonder veel van hield, komt drie keer voor in het boek. Via onderstaande link kan je er meer over lezen, je kan hem beluisteren en zelfs zien hoe de jazzband in Gribojedov hem vertolkt.

Klik hier om meer te lezen over Hallelujah

Karbonade éénmaal!...

“Karbonade eenmaal! Sjasliek tweemaal! Van de haas driemaal!”. Zo commandeerde een stem in de drukte van het restaurant van Gribojedov terwijl de jazzband Halleluja speelde. Normaal gesproken niks om er een commentaar aan te wijden, tot ik merkte dat in de Engelse en Franse vertalingen andere gerechten besteld worden – en dat die vaak helemaal niet in Boelgakov’s tekst voorkomen. Kijk even:

“Karbonade eenmaal! Sjasliek tweemaal! Van de haas driemaal!” (Fondse Prins)
“Chops once! Kebab twice! Chicken a la King!” (Glenny)
“One Karsky shashlik! Two Zubrovkas! Home-style tripe!” (Pevear)
“Une brochette à la kars, une ! Deux vodka Zoubrovka, deux ! En flacons de maîtres!“ (Ligny)

In de Russische brontekst lezen we: “Карский раз! Зубрик два! Фляки господарские”, wat als volgt vertaald zou moeten worden:

“Karski sjasliek eenmaal! Zoebrovka tweemaal! Een Flijaki gospodarskje!”

Toegegeven, het is niet gemakkelijk. Maar het internet biedt tegenwoordig voldoende mogelijkheden om uit te zoeken waar het precies om gaat. Karski sjasliek is een vleesspies op Karische wijze - bereid zoals aan de Karische zee (de Noordelijke ijszee) dus. Een vreemd gerecht, want op die plaats in het hoge noorden van Siberië verwacht je eerder vis- dan vleesgerechten. Zoebrovka is een Poolse vodka met een tinctuur (alcoholische oplossing) van Hierochloe odorata, ook wel veenreukgras of bizongras genoemd. Daarom mag hij niet in de Verenigde Staten worden ingevoerd, want veenreukgras bevat, zoals veel gras- en weideplanten, coumarine. Dat is de stof die verantwoordelijk voor de typische hooigeur van drogend en gedroogd gras, maar die ook kankerverwekkend is.

Het is tenslotte geen wonder dat de vertalers geen raad wisten met Flijaki gospodarskje. Want ook de Russen kennen het nauwelijks. Op tientallen websites stellen lezers de vraag “что же такое «фляки господарские» и с чем их едят?“ of "wat is Flijaki gospodarskje dan toch en waarmee eet je het?” De Engelse “home-style tripe” vertaling van Pevear zit blijkbaar het dichtst bij de waarheid. De auteurs van de website www.cooking.ru hebben het, na lang zoeken, gevonden. Het is een soepje van ingewanden en je hebt er voor nodig: 1kg runderingewanden, 400 gram groenten, 500 gram beenderen van rund, 60 gram vet, 30 gram bloem, muskaatnoot, rode en zwarte peper, gember, oregano, zout, en 50 gram Zwitserse kaas. Приятного аппетита! (Priatnevo appetita!) Smakelijk!

Een knappe man met een dolkvormige baard

De beschrijving die hierop volgt is deze van een piraat in de Caraïbische zee. Boelgakov introduceert hiermee Archibald Archibaldovitsj,de directeur van het restaurant, die ook “de piraat” genoemd werd.

Klik hier om meer te lezen over Archibald Archibaldovitsj

O goden, goden, geeft mij vergif!

De verteller citeert hier nogmaals de woorden uit Verdi's Aïda die Pilatus in de roman uitspreekt, in hoofdstuk 2.

Het telegraafkantoor geen overlast aandoen

De roman is doorspekt met referenties naar werken van andere Russische schrijvers. Hier parodieert Boelgakov de dichter Vladimir Vladimirovitsj Majakovski (1893-1930), waarmee hij vaak ging biljarten, maar die in 1928 mee opriep tot het verbieden van De dagen van de Toerbins. Majakovski pleegde zelfmoord in 1930. Uit een onafgewerkt gedicht dat hij had nagelaten komt de volgende passage:

“… wat zal ik nog met express telegrammen
je wakker maken en je lastigvallen.”

Wij, wij leven nog…

“Ja, hij is wijlen, wijlen… Maar wij, wij leven nog!” Hier citeert Boelgakov uit de novelle De dood van Iwan Iljitsj van Lev Nikolajevitsj Tolstoj (1828-1910). Het dateert uit uit Tolstojs late periode en wordt beschouwd als een van beste werken. De personages uit dit verhaal had precies dezelfde reactie bij de dood van Iwan Ilitsj: iedereen die ervan hoorde dacht: “Wel, hij is dood, maar ik leef nog!"

Koetsiers

De paardenkoetsen werden steeds meer verdrongen door de auto, maar tot 1940 waren ze nog steeds volop te zien in het straatbeeld van Moskou

Wat was dat nou voor een naam met een W?

“We, Wi, Wa, Wo… Wagner?” Een nieuwe referentie naar een ander literair werk. Dit keer naar Goethe’s Faust. Wagner is de onderzoeksassistent van dokter Faust.

Rjoechin

Voor een meer uitgebreide beschrijving van Rjoechin kunt u hier klikken



Deze pagina delen |