24. De meester ontboden

Nederlands > De roman > Aantekeningen per hoofdstuk > Hoofdstuk 24

De titel

In het Russisch luidt de titel van dit hoofdstuk: Извлечение мастера of De extractie van de meester. Hij wordt losgemaakt van het gekkenhuis, van de greep van de geheime politie, en uiteindelijk van zijn leven in Moskou. Het werkwoord Извлеч (isvletsj) of uittrekken wordt normaal gebruikt om bijvoorbeeld het uittrekken van een splinter aan te duiden, of het onttrekken van erts, of het trekken van een vierkantswortel.

Negentien dagen durende zwerftocht door de woestijn

Negentien dagen is een nogal komische vervorming van de welgekende voorbeelden. Meestal wordt zo’n legendarische zwerftocht met een rond getal omschreven - veertig dagen, bijvoorbeeld, of veertig jaar. En het voedsel is dan bijvoorbeeld manna of wilde honing.

Een tijger in de woestijn

Behemoths verhaaltje refereert naar een incident in de Bijbel wanneer Jezus weggeleid wordt in de woestijn “om verzocht te worden van den duivel “ (Mattheüs 4:1-11). Hij vast veertig dagen en veertig nachten.. Satan spreekt tot hem: "Indien Gij Gods Zoon zijt, zeg, dat deze stenen broden worden." Maar Jezus weigert om zijn macht te demonstreren. Satan toont Jezus dan alle koninkrijken van de wereld en belooft hem dat alles van hem kan worden “indien Gij, nedervallende, mij zult aanbidden”. Maar Jezus weigert en de duivel verlaat hem.

De geschiedenis zal oordelen

In het Russisch staat hier letterlijk: “История рассудит нас“ of “De geschiedenis zal ons beoordelen”. Deze zin refereert natuurlijk op een komische manier naar de leugens die Behemoth net verteld heeft, maar in de context van de Sovjetunie en van deze roman krijgt hij een grotere weerklank

De officiële Sovjet ideologen herschreven de geschiedenis geregeld. Er deed zelfs een grapje de ronde dat het in het Westen misschien wel moeilijk was om de toekomst te voorspellen, maar dat het in Rusland nog moeilijker was om het verleden te voorspellen. De droom van de dissidenten lag vervat in de idee dat de geschiedenis het laatste woord zou krijgen, en aan hun kant zou staan.

De roman zelf is trouwens een variant van historische feiten die vaak doet nadenken over het belang van de betrouwbaarheid van de bronnen.

In het Italiaans klinkt deze zin als Ai posteri l'ardua sentenza. Dat is een regel uit het gedicht Il cinque maggio of De vijfde mei van de Italiaanse dichter Alessandro Manzoni (1785-1873). 5 mei 1821 was de sterfdatum van Napoleon Bonaparte (1769-1821).

Manuscripten verbranden niet

Рукописи не горят (Rukopisi ne gorjat) - deze zin werd een populair gezegde in de Sovjetunie na het verschijnen van De meester en Margarita. Het werd een standaardcommentaar voor schrijvers waarvan het werk gevaarlijk werd geacht voor de regering.

Veel van deze schrijvers zetten nooit hun verhalen of gedichten op papier. Ze memoriseerden hun werk zodat de geheime politie nooit kopieën van geschriften vond. Deze werkwijze hielp om hun verhalen voor vele jaren te bewaren. Met het gevolg dat “manuscripten niet verbranden” want, wat er ook gebeurde met de geschreven tekst van het werk, het bleef steeds bestaan in het hoofd van de auteur.

Zelfs ‘s nachts als de maan schijnt heb ik geen rust

De meester, de held van de roman, citeert hier zijn eigen held, Pilatus, en hij voert ook dezelfde beweging uit: hij wendde zich "handenwringend tot de verre maan". Dit is één van de sleutels om de gelijkenis tussen beide "helden" te kunnen maken. Geen van beide is "heldhaftig" in de klassieke zin van het woord en ze beschouwen ook allebei zichzelf als een soort lafaard.

In ondergoed maar met een koffer in de hand

Heel wat mensen in de Stalinperiode hielden altijd ergens een koffertje met warme kleren in gereedheid voor het geval de NKVD aan de deur zou kloppen om hen mee te nemen.

Aloisi Mogaritsj

Wie De meester en Margarita in het Nederlands of in het Engels leest, maakt pas kennis met Aloisi Mogarytsj in dit hoofdstuk. In de Russische versie vertelt de meester echter reeds over hem tijdens zijn ontmoeting met Ivan in het ziekenhuis van dokter Stravinski.

Via onderstaande link kan je deze vergeten vertaling lezen. De tekst in het blauw komt niet voor in de Engelse en de Nederlandse vertaling. Bedenk bij het beoordelen ervan dat hij vertaald werd door iemand die pas het eerste jaar Russisch achter de rug heeft... :-)

Klik hier om dit loose end te lezen
Klik hier om meer te lezen over Aloisi Mogarytsj
Klik hier om de ontmoeting tussen de meester en Mogarytsj te bekijken

Bruderschaft met iemand gedronken

Het woord bruderschaft wordt hier ook weer niet vertaald in het Russisch, maar letterlijk fonetisch getranslitereerd als брудершафт (broedersjaft). Daarmee wordt duidelijk dat het niet om een gewone verbroedering gaat, maar om de typisch Duitse manier, waarbij twee drinkers hun armen in elkaar verstrengelen waarna ze elkaar tutoyeren.

Geen documenten – geen mens

In de Sovjetperiode was het, méér nog dan nu, van groot belang voor de burgers om de juiste documenten te hebben indien ze geen last wilden krijgen. De typische documenten vermeldden de woonplaats, nationaliteit en beroep. Zegels, data en officieel taalgebruik waren essentieel, zoals blijkt uit de discussie over het certificaat voor Nikolai Ivanovitsj. Wie geen documenten had liep een groot risico om last te krijgen met de politie. Documenten konden letterlijk een zaak van leven of dood zijn in de Sovjetunie.

De paspoortenkwestie leidt, na het uiteenvallen van de Sovjetunie, nog regelmatig tot discussies en soms moeilijkheden met de politie op straat. Of tot lange procedurele stappen wanneer je Russische certificaties nodig hebt voor gebruik in het buitenland.

Sommige documenten die in België door het gemeentebestuur worden bijgehouden, en waarvan je op eenvoudig verzoek een gecertifieerd afschrift krijgt - zoals de geboorteakte - moet je in Rusland zelf bijhouden. Voor andere documenten - zoals het bewijs van nationaliteit, het bewijs van woonplaats of het bewijs van burgerlijke stand - gebruikt men in Rusland het binnenlands paspoort, dat dus nog altijd een document is dat veel méér informatie bevat dan in andere landen gebruikelijk is.

Toen boven haar een andere deur dichtsloeg

Deze zin verraadt dat De meester en Margarita geen volledige eindredactie heeft gehad. Een in ondergoed geklede man met een koffer in de hand en een pet op het hoofd (Mogarytsj) dendert over de trap naar beneden, botst tegen Annoesjka op en zwiept haar opzij, zodat ze met haar achterhoofd tegen de muur smakt. Maar enkele pagina's eerder werd beschreven hoe Mogarytsj door Azazello uit het raam wordt gedreven. Hij kan dus moeilijk de deur achter zich dichtgeslagen hebben en dan op de trap tegen Annoesjka opbotsen.

Ook de auto op de binnenplaats was verdwenen

En ook dit is een voorbeeld van het ontbreken van een eindredactie. "Ook de auto op de binnenplaats was verdwenen", staat er, terwijl onmiddellijk daarna beschreven wordt hoe Azazello en Hella in diezelfde auto op de binnenplaats afscheid nemen van Margarita. Waarschijnlijk heeft Boelgakov in een latere versie de beschrijving van dit afscheid toegevoegd, maar is hij vergeten om het zinnetje dat er vlak vóór stond te schrappen.

Annoesjka

Annoesjka kennen we nog van in hoofdstuk 3. Zij had de zonnebloemolie gemorst waarover Berlioz uitgleed.

Klik hier om meer over Annoesjka te lezen



Deze pagina delen |