22. Bij kaarslicht

Nederlands > De roman > Aantekeningen per hoofdstuk > Hoofdstuk 22

Een volkomen verlaten kerkhof in de Dorogomilovbuurt

De Baedeker kaart van Moskou uit 1914 toont een kerkhof aan de oever van de Moskourivier in de Dorogomilovskaja Sloboda. Het bestaat nu niet meer, waarschijnlijk werd het vernield toen de Koetoezovski Prospekt werd aangelegd na de Tweede Wereldoorlog.

De vijfde dimensie

In de elementaire meetkunde worden drie dimensies onderscheiden, te weten: lengte, breedte en hoogte. Deze (cartesische) coördinaten staan loodrecht op elkaar.

Een punt is nuldimensionaal - het heeft lengte, noch breedte, noch hoogte.
Een lijn is eendimensionaal - zij heeft alleen lengte.
Een vlak is tweedimensionaal - het heeft lengte en breedte.
Een lichaam is driedimensionaal - het heeft lengte, breedte en hoogte.

De vierde dimensie is een extra onafhankelijke verplaatsingsrichting in de ruimte. De tijd is dan te interpreteren als een vierde dimensie.

De vijfde dimensie is dan een hogere dimensie van bewustzijn. Toen Boelgakov aan De meester en Margarita werkte, in 1926, had de Zweedse natuurkundige Oskar Klein (1894-1977) een poging ondernomen om uit te leggen waarom we deze bijkomende dimensie niet kunnen waarnemen. Oskar Klein werd ook bekend door zijn theorie over reizen in de tijd.

Een driekamerwoning op het Aarden Bolwerk

Земляной вал (Zjemljanoj Val) of de Aarden Wal maakt, net zoals Bolsjaja Sadovaja, deel uit van de Gouden Ring, maar ligt aan de andere kant van het centrum, in het Oosten. Onder meer het Taganka Theater, waar tot op heden nog bijna dagelijks De meester en Margarita wordt opgevoerd, ligt op Zjemljana Vala ulitsa.

De machinaties van deze Moskoviet waren typisch voor die tijd. Vaak werden er ingewikkelde ruiloefeningen opgezet waarin verschillende mensen in diverse combinaties werden uitgespeeld, en smeergeld haast als een semi-legale praktijk werd beschouwd.

Het vollemaans lentebal of honderdkoningenbal

De Noordelijke Symfonie (1904) van Andrei Bely eindigt met een feest waarop de koningen van het Noorden bloed drinken uit gouden bekers. De koningin knielt op één knie om de gasten te verwelkomen, net zoals Margarita, en die gasten kussen dan haar hand en haar knie.

Een van de Franse koninginnen uit de zestiende eeuw

In het vorige hoofdstuk werd reeds meer verteld over Marguerite de Valois (1553-1615) en haar huwelijk met de Franse koning Henri IV.

Zeven gouden vogelklauwen

Een oud symbool voor het Hebreeuwse volk en een van de oudste symbolen voor het jodendom in het algemeen is de menora of de zevenarmige kandelaar. Mozes moest van God volgens precieze voorschriften een zevenarmige kandelaar laten maken en plaatsen in de Tabernakel bij de Ark van het Verbond waarin de stenen platen met de Tien Geboden lagen. De twee kandelaars met de vogelklauwen zijn een parodie op deze menora's.

Een kunstig uit zwarte steen gesneden scarabee

Boelgakov beschrijft een жук (zjoek), wat gewoon kever of tor betekent. Maar toch gebruiken de meeste vertalers, ook de Nederlandse, het woord scarabee, wat slaat op een soort mestkever die een belangrijke rol speelde in de Egfyptische mythologie.

De Egyptenaren beschouwden de scarabee als een symbool van onsterfelijkheid omdat deze kever de jaarlijkse overstromingen van de Nijl overleefde. Het ritueel gebruik van uit steen gesneden scarabeeën was in de oudheid ruim verspreid in Palestina, Griekenland en Italië.

De schaakpers zou heel wat neertellen

Verschillende onderzoekers zouden er zich al mee beziggehouden hebben om uit te vissen welke reële schaakpartij model zou kunnen hebben gestaan voor het spelletje dat Boelgakov beschrijft tussen Woland en Behemoth. Meer dan één partij uit de jaren '30 werd gesuggereerd, maar ik ben zelf onvoldoende gedocumenteerd om uit te maken welke de meest waarschijnlijke is.

Drommelse hansworst

In de Russische tekst staat er "Вылезай, окаянный ганс!" of "Ga weg, vervloekte hans (gans)". Het woord ганс (hans) wordt als gans uitgesproken en is één van de vele leenwoorden die het Russisch kent. Het klinkt Nederlands, maar het komt uit het Duits. Er zijn nogal wat volksverhalen waarin Hans - vaak de derde zoon van een gezin - als een idioot, of tenminste een beetje gek wordt voorgesteld. Alhoewel hij er op het einde meestal wel de schat of de mooie prinses aan overhoudt. In het Russisch heet zo'n figuur vaak Ivan of Ivanoesjka.

Klik hier om meer te lezen over Nederlandse woorden in het Russisch

Sextus Empiricus

Sextus Empiricus was een Romeinse filosoof en geneeskundige uit de 2e of 3e eeuw. Zijn filosofische werken zijn de meest complete overgedragen weergaven van het oude Griekse en Romeinse scepticisme. Zijn medische werken worden traditioneel ondergebracht onder de empirische school, zoals ook zijn naam laat uitschijnen. Maar Sextus plaatste zichzelf dichter bij de Methodische school. Dit laatste sluit dan weer meer aan bij zijn filosofische opvattingen.

Sextus Empiricus meent dat we onze oordelen over nagenoeg alle overtuigingen moeten opschorten. Meer concreet bedoelt hij dat we overtuigingen noch mogen bevestigen als waar, noch mogen ontkennen als vals. Deze opvatting is bekend als Pyrrhonisch scepticisme. Deze vorm van scepticisme is onderscheiden van Academisch scepticisme, dat elke vorm van kennis ontkent.

Marcianus Capella

Over het leven van deze in het Latijn schrijvende auteur uit de 5de eeuw weten we maar weinig, tenzij enkele details die uit zijn werk, De nuptiis Philologiae et Mercurii (De bruiloft van filosofie en Mercurius) gehaald kunnen worden. Buiten de biografische hypothesen aangeleverd door enkele passages uit deze grote allegorische encyclopedie in negen boekdelen, hebben we geen enkel historisch spoor over de auteur.

Aristoteles

Aristoteles (384 BC-322 BC) was een Grieks filosoof en wordt met Socrates (470 BC-399 BC) en Plato (427 BC- 347 BC), beschouwd als een van de invloedrijkste klassieke filosofen in de westerse traditie.

Aristoteles mag gezien worden als de eerste homo universalis omdat hij de logica en de methodologie invoerde als manier om wetenschap en filosofie te bedrijven. Hij beheerste ook de totaliteit van de toendertijd bekende wetenschappen (filosofie, psychologie, politieke en sociale wetenschappen, wiskunde en natuurwetenschappen, taal- en letterkunde, theater...), die hij systematisch en methodisch tot een in zichzelf gesloten systeem uitwerkte. Aristoteles kan op die manier worden beschouwd als systeemfilosoof.

Mijn been doet pijn

Van de duivel wordt verteld dat hij mankte omdat hij uit de hemel gevallen was.

In 1571 op de Brockenfels, op de Duivelskatheder

De Brocken is met 1141,1 meter de hoogste berg van Noord-Duitsland. De Brocken wordt ook Blocksberg genoemd en is met vele legenden omgeven. Op Walpurgisnacht zouden duivelse figuren bijeenkomen op de bergtop. Volgens het volksgeloof mochten de van de aarde verbannen heksen gedurende één nacht in het jaar terugkeren voor een heksenfeest op de Brocken.

In Faust van Goethe speelt de berg een hoofdrol als het centrum van de pret voor de heksen op de Walpurgisnacht.

Die Hexen zu dem Brocken ziehn,
Die Stoppel ist gelb, die Saat ist grün.
Dort sammelt sich der große Hauf,
Herr Urian sitzt oben auf.
So geht es über Stein und Stock,
Es farzt die Hexe, es stinkt der Bock.

Goethe vond zijn inspiratie bij de namen van twee rotsformaties op de bergtop: de Teufelskanzel, het Duivelskatheder en het Hexenaltar, het Heksenaltaar, waar Faust volgens Goethe zijn ziel verkocht aan de duivel Mephistoteles.

Ook nu nog wordt het grootste Walpurgisfeest in Duitsland in de nacht van 30 april op 1 mei gevierd op de Brocken. Mensen lopen als heks verkleed over straat en slaan argeloze voorbijgangers met een bezem op hun achterwerk. Rond Hemelvaart en Pinksteren brengen per dag zo’n 60.000 mensen een bezoek aan de Brocken.

Mijn grootmoeder

De grootmoeder van de duivel wordt, net als de duivel zelf natuurlijk, soms in Russische uitdrukkingen gebruikt, zoals bijvoorbeeld in “loop naar de duivel” of “ga naar de grootmoeder van de duivel!”

Daar is oorlog uitgebroken

De oorlog in een stukje land dat van opzij door de oceaan wordt bespoeld is de Spaanse Burgeroorlog die op dat moment woedde (1936-1939). Boelgakov was sterk begaan met deze oorlog. Hij heeft er verschillende brieven over geschreven. De passage met de kristallen bol duikt, in de twaalf jaar dat Boelgakov aan De meester en Margarita heeft gewerkt, pas op in 1937, toen deze oorlog dagelijks op de radio was. Het gezeur van Woland over de radioverslaggeving is trouwens een verwijzing naar dat dagelijkse nieuws. Boelgakovs mening was dat oorlogen niet konden beëindigd worden met woorden van verontwaardiging, maar alleen door gewapend geweld tegen de agressor.

Abaddon

Klik hier voor een uitgebreide beschrijving Abaddon



Deze pagina delen |