7. En dat huis dat is niet pluis

Nederlands > De roman > Aantekeningen per hoofdstuk > Hoofdstuk 7

Stefan (Stjopa) Bogdanovitsj Lichodejev

Stjopa Likhodejev is de directeur van het Variété Theater die wakker wordt met een kater en Woland op hem ziet wachten. Hij woont in het beruchte appartement 50, samen met de onfortuinlijke Berlioz. Лиходей (Likhodieï) betekent ellendeling, schurk of booswicht.

Voor een uitgebreide beschrijving van dit personage kunt u hier klikken

Een groot, in een u-vorm opgetrokken woonblok

Een moeilijk geval, deze zin. En dat is het gevolg van één enkel Russisch woordje: покой (pokoj). Boelgakov beschrijft het woonblok van Stjopa als een "...в большом шестиэтажном доме, покоем расположенном на садовой улице." Zelf heb ik dat - toegegeven, met behulp van een woordenboek - vertaald als: "…een groot huis van vijf verdiepingen, rustig gelegen in de Sadovajastraat.”

Maar de Nederlandse vertalers Marko Fondse en Aai Prins hadden dat zo niet gezien. Zij bleken het woord покоем (pokojem) - een verbogen vorm van покой (pokoj), dat rustig betekent - niet opgemerkt te hebben, maar ze meenden blijkbaar wél ergens te hebben gelezen dat het gebouw in een u-vorm was opgetrokken. Zij beschrijven dus: "...een groot, in een u-vorm opgetrokken woonblok van vijf verdiepingen aan de Sadovajastraat"

Maar volgens mijn woordenboek wordt u-vormig in het Russisch vertaald als подковообразный (podkovoobraznij). Even naar de andere vertalingen gaan kijken dan en wat blijkt? Niemand spreekt van rustig gelegen, en de Engelse vertalers Richard Pevear en echtgenote Larissa Volokhonsky blijken voorwaar ook een “...six-storeyed, U-shaped building” gezien te heb-ben. En blijkbaar zit het verschil in één woordje: покой (pokoj).

Het woord покой blijkt, naast rustig, ook nog een andere betekenis te hebben. Tot ongeveer 1900 gebruikte men in Rusland de Kerkslavische namen om de letters van het Cyrillisch alfabet aan te duiden. En de Kerkslavische naam voor de letter die nu aangeduid wordt met Pe, en die geschreven wordt als П was… покой (pokoj).

De Russische tekst zou dus mogelijk ook kunnen vertaald worden als: "…een groot huis van vijf verdiepingen, П-vormig en gelegen in de Sadovajastraat.”

Maar omdat de letter П niet voorkomt in ons alfabet hebben Fondse en Prins, net als Pevear en Volokhonsky, die gewoon omgedraaid en er een U van gemaakt. De Franse vertalers en ook de Engelse vertaler Michael Glenny maakten zich er gemakkelijk van af. Zij deden alsof ze het woordje покой niet hebben zien staan...

Maar de vertalers hebben het gebouw in de Sadovajastraat blijkbaar zelf nooit gezien, want dan zouden ze geweten hebben dat het niet П-vormig is, maar wel rechthoekig, met een volledig ombouwde binnenkoer. En zo was het in de jaren van Boelgakov ook. Maar, anders dan nu, was het wel rustig gelegen. Vlak vóór het gebouw, zoals op veel plaatsen op de Tuinring, was een zeer breed wandelpad met bomen en struikgewas... héél erg покой (pokoj) dus...

En dan nog even dit: de aandachtige lezer zal gemerkt hebben dat in de Nederlandse vertaling vijf verdiepingen staat, en in de Engelse zes. In de tekst van Boelgakov staat шестиэтажном (sjestietazjnom) of met zes verdiepingen. De Engelse en Franse vertalers nemen dit letterlijk over en hebben het ook over zes verdiepingen. Deze verwarring heeft te maken met het feit dat in Rusland het gelijkvloers als de eerste verdieping beschouwd wordt. Het gebouw telt dus zes bouwlagen: vijf verdiepingen en een gelijkvloers.

Klik hier om meer te lezen over het huis in de Bolsjaja Sadovajastraat
Klik hier om een 360° foto van het Boelgakov huis te zien

Anna Frantsevna de Fougère

Klik hier om meer te lezen over dit personage

Belomoet

Ik weet (nog) niet of er voor dit personnage een reëel prototype bestaat.

Op een vrije dag

Tijdens het eerste Vijfjarenplan werd enkele keren geëxperimenteerd met de kalender. In de periode van de Eeuwige kalender werden de wekelijkse rustdagen gespreid. De bedrijven konden zelf uitmaken op welke dag de werkende bevolkng vrijaf kreeg. In 1939 werd opnieuw de zevendaagse week ingesteld.

Klik hier om meer te lezen over de Sovjets en hun Kalenderperikelen

Mensen begonnen spoorloos te verdwijnen

Net zoals op veel andere plaatsen in De meester en Margarita behandelt Boelgakov het dagelijkse Sovjetfenomeen van verdwijningen (arrestaties) en de andere activiteiten van de geheime politie op een vage, onper-soonlijke en heimelijke manier. Helemaal in de geest van die activiteiten zelf, dus. Een heel goed voorbeeld daarvan is de arrestatie van de meester zelf in hoofdstuk 13, die gebeurt haast zonder dat ze vermeld wordt.

Een aspirientje

In het Russisch wil Stjopa een пирамидона (Pyramidon). Pyramidon is een geneesmiddel tegen pijn en koorts van hetzelfde type als aspirine.

Daar ben ik dan!

Boelgakov citeert - in Russische vertaling: “Вот и я!”- exact de woorden die Mephistopheles uitroept wanneer hij voor het eerst verschijnt aan Faust in de gelijknamige opera van de Franse componist Charles Gounod (1818-1895): “Me voici!”. Dat was overigens ook ooit één van de werktitels van De meester en Margarita.

Klik hier om de verschijning van Mephistopheles aan Faust in de opera te zien
Klik hier om meer te lezen over de werktitels waaraan Boelgakov dacht

Schodnja

Сходна (Schodnja) is een randgemeente in het noorden van Moskou.

Professor in de zwarte magie Woland

Woland stelt zich voor aan Stjopa met een Germaanse naam voor Satan, die in de oude Faustlegenden in veel varianten voorkomt: Valand, Woland, Faland, Wieland…

Klik hier voor een uitgebreide beschrijving van Woland

Financieel directeur

Hier mist de Nederlandse vertaler een kans om de parodiërende stijl van Boelgakov door te trekken. In de oorspronkelijke tekst staat immers финдиректор (findirecteur), één van die vele samentrekkingen waar de Sovjettaal mee doorspekt was, zoals ook Massolit, Dramlit, Nakompros, Komomsol en nog veel meer.

Een reusachtig waszegel

Een zegel op de deur betekende meestal dat iemand was gearresteerd en dat zijn bezittingen verzegeld waren voor verder onderzoek. Vandaar dus dat Stjopa vreest voor een gesprek dat hij met Berlioz had gehad “over een onderwerp dat je beter kunt mijden”. Stjopa vermoedt onmiddellijk dat Berlioz gearresteerd werd, waardoor nu chaos heerste in zijn brein. Had hij niet zichzelf gecompromitteerd door dat gesprek met de uitgever, en zichzelf daardoor dus in gevaar gebracht?

Voronjezj

Воронеж (Voronjezj) is een grote stad in het zuiden van Rusland, niet ver van Oekraïne. In de periode dat Boelgakov aan De meester en Margarita werkte, kende het een explosieve groei. Het evolueerde van 120.000 inwoners (1926) naar 345.000 (1939). En die groei zou niet ophouden, want nu wonen er méér dan 850.000 mensen.

Azazello

Boelgakov voegt eenn Italiaans aandoend einde aan de Hebreeuwse naam Azazel, een demon die in de wildernis huisde.

Klik hier voor een uitgebreide beschrijving van Azazello

Jalta

De stad Ялта (Jalta) ligt aan de zuidelijke kust van de Krim aan de Zwarte Zee, in Oekraïne. De stad is vooral bekend door de Conferentie van Jalta, die er in februari 1945 plaatsvond. Die plaats van samenkomst was gekozen omdat Stalin had geweigerd zijn grondgebied te verlaten. In Jalta werden de invloedssferen van de Verenigde Staten en de Sovjetunie voor na de oorlog vastgelegd. Deze zouden zo’n 45 jaar standhouden.



Deze pagina delen |